Zines hebben een lange traditie als rebelse en subversieve boekjes of magazines voor en door gemarginaliseerde groepen, met o.a. invloeden van dada, free press, poetry chapbooks, punk, tweede golf feminisme, anarchisme en science-fiction fanzines vanaf de jaren ’30. Ook al zijn zines gekopieerde papieren publicaties, toch worden ze nog steeds volop gemaakt in het digitale tijdperk waarin we nu leven. Ik interviewde recent een twintigtal zinemaak-st-ers voor onderzoek over zines en daaruit kwamen allerlei motivatieredenen waarom er vandaag de dag nog zulke boekjes worden gemaakt. Zowel het tactiele als het therapeutische van deze publicaties werden aangehaald en er werd de nadruk gelegd op hun activistisch potentieel. Maar waarom en op welke manier zijn zines dan nuttig voor activisme en meerbepaald feministisch activisme?

Zines versus blogs

Zines worden wel eens vergeleken met blogs, maar volgens sommige zine-maak-st-ers (ook wel “zinesters” genoemd) hebben ze er niks mee gemeen. Zines vervullen duidelijk een andere rol dan blogs en sociale media. Ze hebben bijvoorbeeld een lager bereik, maar zoals ik later zal aantonen heeft dat ook z’n voordelen. Zinesters maken vaak gebruik van diverse soorten sociale media, maar ze gebruiken die voor andere doelen, bv om minder persoonlijke teksten te delen, om reclame te maken voor hun zines, om hun zines te verkopen (bv via Etsy), om contacten te leggen met andere zinesters, of om te discussiëren met andere zinesters (bv via facebookgroupen zoals Feminist Zines Europe of het platform WeMakeZines). Enkele voordelen van zines tegenover blogs zijn: mogelijkheid om creatief te zijn met formaat en vormgeving, onafhankelijk van een webhost/provider (geen internetcensuur of controle), het zelfgemaakte papieren object voelt als een bijzonder cadeautje, je hebt eigenlijk enkel pen + papier + kopiemachine nodig (ook al kan je experimenteren met andere materialen), mogelijkheid tot het publiceren en delen van erg persoonlijke verhalen zonder gevaar van trolls of hatemail, deel van een community… maar daar ga ik later nog verder op in.

Alternatieve media en sociale bewegingen

In eerdere teksten op deze blog schreef ik over het belang van alternatieve autonome media voor sociale bewegingen zoals feminisme. Er zijn verschillende strategieën om als activist je ideeën naar buiten te dragen. Je kan je acties richten op de mainstream media en als persspreekster je ideeën proberen uitleggen aan journalistes/n, maar je hebt dan geen controle over hoe je acties of ideeën in de pers worden uitgelegd. Je kan ook zelf als professionele journaliste aan de slag gaan, maar het is niet gemakkelijk om binnen een kapitalistisch patriarchaal systeem volledig onafhankelijk te kunnen werken. Je baas en/of adverteerders en/of overheden bepalen voor een groot stuk de inhoud (en beslissen vooral wat daar niet in past). Een derde strategie is zelf media maken en er zo de controle op behouden. Onder deze vorm van DIY media-activisme vallen zines.

Autonome media door activistes en sociale bewegingen is niet nieuw en ook niet uitgevonden door zinesters. Er zijn media-activistes die documentaires draaien, blogs en websites maken, twitteren, podcasts de wereld insturen, affiches en muurkranten gaan plakken, nieuwsbrieven schrijven, een uitgeverij of drukkerij opstarten, etc. Er bestaat een enorme diversiteit aan soorten media qua vorm en inhoud. Deze soorten autonome media zijn nodig om een alternatief te bieden. Een alternatief voor de repetitieve patriarchale deuntjes die in onze oren en hoofden gepropt worden, voor de TINA (there is no alternative)-boodschappen van conservatieve politici, voor de door commerciële belangen gecontroleerde mainstream pers, etc. Ze bieden ook een platform voor “alternatieve” stemmen die anders nooit gehoord worden, mensen die buiten de witte middenklasse hoogopgeleide cisman categorie vallen.

Waarom zines?

Maar waarom dan zines schrijven, papieren publicaties met een doorgaans lage oplage van enkele tientallen tot honderden exemplaren? Wat draagt dit medium bij aan feminisme en andere sociale bewegingen? Uit interviews die ik met feministische schrijfsters van “perzines” (zines met een focus op persoonlijke ervaringen en verhalen) deed, bleek dat drie kenmerken centraal staan bij zines: 1) toegankelijkheid, 2) creatieve vrijheid/autonomie, en 3) de aanwezigheid van een safe space / “supportive community”. Zines worden zo goedkoop mogelijk gemaakt en verkocht (of geruild of weggegeven). Het is belangrijk om de drempel tot participatie – zelf je eigen zine maken – laag te houden. Lezers worden aangemoedigd om zelf te beginnen schrijven en hoe of over wat ze schrijven staat helemaal vrij. Zo kunnen ook taboe onderwerpen zoals (ervaringen met) seksueel geweld, eetstoornissen, of racisme aan bod komen. Dit alles is enkel mogelijk door de ondersteunde zine community die tegelijk een safe space waarin gevoelige persoonlijke verhalen gedeeld kunnen worden.

Ook uit interviews leidde ik af dat zines op drie manieren nuttig zijn voor feministisch activisme: 1) bewustmaking / informatie delen, 2) self-care, en 3) weeral: het opbouwen van een community. De meeste vormen van alternatieve media doen aan het delen van informatie en bewustmaking. Dit is dus niet zo bijzonder op zich, maar aangezien zines onafhankelijk zijn van commerciële webplatforms, adverteerders, hoofd/eindredactrices/eurs, partijbureaus, of andere instanties van mogelijke censuur/controle, kunnen ze beter radicale meningen delen. Een nadeel is uiteraard wel dat de oplage van zines meestal laag is en dus hun bereik om deze meningen te delen ook. Maar dit is dan weer een voordeel voor de functie van zines als self-care tool. Schrijven op zich, en vooral schrijven en delen van zines, kan een therapeutisch effect hebben. Door het beperkte lezerspubliek dat grotendeels gecontroleerd kan worden (door de zines zelf te verkopen via bv Etsy of Bigcartel of op gespecialiseerde beurzen, of via distros), vinden gelijkgestemden elkaar. Dit beperkt het risico op hatemail en trolls zoals die op openbare blogs voorkomen. Deze gelijkgestemden vormen de (feministische) zine community en ondersteunen elkaars projecten, corresponderen met elkaar en kunnen zich in elkaars verhalen herkennen. Zines als self-care tool en als platform om een community op te bouwen, maken van deze boekjes een unieke vorm van feministische en activistische media.

Conclusie

Er is een heropleving in zines en ook specifiek feministische zines merkbaar. Dit verbaast niet als we merken dat online media overspoeld worden door trolls en er opnieuw nood is aan safe spaces voor het organiseren van consciousness-raising en het opbouwen van een feministische community. Dit low-budget en laagdrempelige medium is ideaal om je als media-activist actief in te zetten voor feminisme. Neem enkele bladen papier en een pen en begin eraan!

Op 7 en 8 juli kan je een zine workshop volgen en je eigen zelfgemaakte zine maken in 24 uur in Le Space in Brussel. Mail naar 24hrzinesbelgium@gmail.com voor meer info.

Meer lezen:

Interessante zineprojecten:

Advertenties