da4bceovihj9-mfavnmfigd1xjz2s6k7llofbzvlzqi
Socialist Space Workers, Gennady Golobokov, 1973

Feminisme, ruimtevaart en de toekomst van de mensheid

door Evie Embrechts, met dank aan Hanna

Deel 1: over de geschiedenis van de ruimtevaart en de plannen voor de nabije toekomst;

Deel 2: over de zoektocht naar intelligent leven op andere planeten, de Fermi Paradox en de Great Filter;

Deel 3 (dit deel): feminisme/socialisme en ruimtevaart – bedenkingen en kritiek op ruimtevaart, alternatieven en een pleidooi voor een socialistische & feministische ruimtevaart.

Deel 3

Naar een feministische en socialistische ruimtevaart

In de eerste twee delen hebben we de geschiedenis van de ruimtevaart besproken. We hebben iets te hard gelachen met de boodschappen die via de Voyager en Pioneer ruimteveren het heelal zijn ingestuurd, gekeken naar wat er binnenkort op het ruimtevaartprogramma staat, naar de planeten in ons zonnestelsel en enkele mogelijke redenen waarom we voorlopig nog geen signalen van buitenaards leven hebben kunnen ontdekken.

In dit deel ga ik pleiten voor een duurzame feministische en socialistische ruimtevaart. Ik had eerder al geschreven dat ik mijn tijd wou nemen en het thema in detail wou beschrijven, daar waren verschillende redenen voor. Het is een uitgebreid onderwerp waarover nog weinig geschreven is, daarom deze drie artikels om alles voldoende te kunnen bespreken.

Het falen van kapitalisme+patriarchaat

Kapitalisme faalt elke dag. Dat wisten we al. Maar het faalt zelfs waar je het niet zou verwachten, zoals in de ruimtevaart. De geschiedenis van de ruimtevaart leert ons dat tijdens de koude oorlog de budgetten zeer hoog waren, maar na de maanlandingen kelderden de budgetten en werd ruimtevaart een thema verwaarloosd door opeenvolgende regeringen. Na die begeesterende en voor propaganda geschikte maanlandingen leek er geen drive meer in te zitten, stond er niemand met een nieuwe visie klaar, of toch geen visie waar een neoconservatief/neoliberaal congres geld aan wou spenderen.

Ruimtevaart is een heel boeiende aangelegenheid, zowel voor wetenschappers als voor andere nieuwsgierigen en relevant voor heel de mensheid. Het zoekt en geeft antwoorden op verschillende grote vragen: waar komen we vandaan? Hoe zijn wij en onze planeet ontstaan? Zijn we alleen? Wat brengt de toekomst?

Het is net als zoveel wetenschappelijk onderzoek en sociale projecten een werk van lange adem. Een project opzetten zoals een radarstation op de maan om dieper het heelal in te kijken, of een basis op Mars, of de verkenning van Venus of de manen van Jupiter, kan decennia duren.

Dat soort planning staat haaks op het kapitalisme dat draait om winstmaximalisatie. Er is niet zoveel winst te maken in de ruimte. En politici veranderen om de paar jaar en gooien dan meestal de projecten van hun voorgangers de prullenmand in. De enorme daling van het budget van NASA rond de tijd van de maanlanding kwam er bijvoorbeeld toen in de VS president Nixon aan de macht kwam – ruimtevaart kon hem niet zoveel schelen. De maanlanding stond gelukkig al bijna klaar en voorbereid, anders was het misschien nog altijd niet gebeurd.

Sommige zaken zijn te belangrijk om over te laten aan een bende corrupte dienaars van de kapitalisten. Er is meer dan voldoende geld en middelen om aan ruimtevaart te doen – daar kom ik hieronder op terug – en naar mijn mening hoort dit zelfs bij onze taak als mensen in het heelal.

Personencultus

Kapitalisten zijn niet zo nuttig. We hebben die niet nodig voor de verdere ontwikkeling van de mensheid. Dromers en denkers wel. Heel soms vallen die twee rollen eens samen, dan ontstaat vaak een soort personencultus. Omdat er eens één kapitalist is die niet enkel winst maakt maar ook iets verandert, al is het maar klein.

Dat verklaart de obsessie die mensen hebben met personages als Steve Jobs en Elon Musk. Steve Jobs, als boegbeeld van Apple, bouwde een computer die in die tijd werkelijk beter was dan wat er daarvoor was (idem voor de telefoons misschien). Elon Musk probeert hetzelfde te doen met elektrische auto’s, die nu eindelijk interessant worden, zonnepanelen en ruimtevaart.

De overdreven idolatrie voor dergelijke rijke witte mannen is zorgwekkend maar niet onverwacht: dat is in feite waarop heel ons wereldsysteem gebaseerd is. Iedereen wil een klein kapitalistje zijn en die rijke witte mannen zijn de comfortabele helden van de geschiedschrijving. Laten we daar ook voor oppassen. Het blijven kapitalisten, die dus uit zijn op winstmaximalisatie en korte termijn planning, ook al hebben ze heel soms eens een goed idee of kijken ze eens iets verder vooruit.

Verder zijn we vaak zo uitgehongerd en vervreemd door te moeten leven in dit wereldsysteem dat we bijna alles wat afwijkt van de starre, saaie norm gaan aanbidden. Da’s logisch, maar het kan anders. We moeten op zoek gaan naar werkelijk mooie en duurzame alternatieven – ook in de ruimtevaart. Laten we die niet overlaten aan kapitalisten en hun staten.

De macho op de planeet

Het is opvallend hoe macho een heleboel van die ruimtevaartplannen zijn. Musk bijvoorbeeld gaat voor de big fucking rocket aanpak: een gigantisch ruimteschip met 42 raketten, honderd mensen erin en tonnen materiaal, boem de ruimte in, vol gas geven en naar mars op een paar maanden tijd, daar netjes verticaal landen en een habitat beginnen opzetten.

Meer water nodig op mars? Dat vinden we op veel plaatsen, bijvoorbeeld ook geconcentreerd in enorme voorraden ijs aan de polen. Hoe halen we dat er best uit? Zelfs het afschieten van een kernraket werd geopperd. Hop, raket op de noordpool van Mars, boem, ijs smelt. Pijnlijk. Gelukkig zijn er heel wat meer realistische voorstellen ook.

Kapitalisme op Mars

observatory_f_hd_3-1
Computerbeeld van zicht op Mars vanuit een landingsschip.

Stel, zoals een heleboel mensen dat graag willen, dat er in deze eeuw mensen gaan wonen op Mars. De ideeën van de mensen die je daarover leest zijn heel interessant als het over het technische aspect gaat. Zowel Robert Zubrin van The Case for Mars – heel vlot en boeiend boek trouwens – en de Mars Society, als Elon Musk van het bedrijf SpaceX, hebben heel interessante ideeën en praktische oplossingen voor de uitdagingen die naar Mars gaan met zich meebrengt: de reis en de ruimteschepen, de bouw van woonplaatsen, kweken van groentes, aanpassen van de atmosfeer…

Maar de manier waarop ze Mars economisch willen organiseren is bedenkelijk. Ze willen dat namelijk doen naar kapitalistisch model. De gegoede medemens kan een ticketje kopen naar Mars van 100 000 à 200 000 €, misschien sturen we nog wat mensen mee via crowdfunding… en wat dan?

Een kapitalistisch model betekent dat mensen daar geld moeten verdienen. Initieel kan zo’n nieuwe stad niet voor zichzelf zorgen, moeten er regelmatig voorraden worden geleverd via de Aarde, een lancering die telkens 100 à 200 miljoen euro kost. De marsbewoners moeten dat dan blijkbaar zelf kunnen betalen, hopelijk vinden ze daar dure ertsen of bepaalde gassen die hier zeldzaam zijn.

Stel dat er iemand op Mars woont die dat niet meer kan betalen, wat dan? Sturen we die in een ruimtepak met een uurtje zuurstof naar buiten, walking the plank? Of moet Mars dan ook een gerechtshof hebben, dat wanbetalers kan veroordelen tot gevangenisstraf of werkstraf? Misschien heeft er wel iemand schrik van die straffen en gaan dan stelen om toch maar voldoende eten/geld te hebben. Dus is er dan ook politie nodig, die de gemene misdadige martianen kan arresteren en voorleiden naar de rechtbank. Dan moeten we ook gevangenissen bouwen, gevangenisbewakers…

Hoe meer je erover nadenkt, hoe belachelijker het wordt. Het interessante is dat de pijnpunten van het kapitalisme op Aarde ook duidelijker worden door die vergelijking. Want hier doen we dat gewoon in het groot: arme mensen kweken in een piramidesysteem en hen dan veroordelen omdat ze arm zijn en proberen overleven. Laten we alstublieft niet het kapitalisme gaan exporteren, dat is ons slechtste exportproduct.

De nieuwe goden van de futuristen

Hoewel ik ruimtevaart en wetenschappelijke ontwikkeling heel erg boeiend vind, is het soms wel oppassen. Overal liggen de nieuwe goden en priesters op de loer. De futuristen zijn zo’n priesterklasse die ergens iets gemist hebben. Ze spreken dan bijvoorbeeld over een tijd in de nabije toekomst waarop er iets zal worden uitgevonden dat de realiteit op moleculair niveau zal kunnen manipuleren. Dan kunnen we gewoon eender waar zoveel voedsel maken as we willen en op magische wijze is er dan geen hongersnood meer. Klinkt goed, sign me up!

Het probleem is dat dat de realiteit negeert. Er is namelijk al lang voldoende voedsel en productiecapaciteit op onze planeet om voor iedereen voedsel, onderdak, kleding etc. te voorzien. Het probleem is niet technologisch. Het probleem is de machtsongelijkheid inherent aan het kapitalistisch systeem waarin wij moeten leven. Als de kapitalisten een soort “eten maak apparaat” kunnen produceren, zullen ze dat verkopen aan een spotprijsje en 500€ vragen voor de “inktcapsules” om voedsel te maken, die dan telkens maar een week of twee meegaan voor ze op zijn. Print your freedom, ik zie het nu al voor me.

Het is juist die machtsongelijkheid die we moeten oplossen. Het is geen onwil, het is geen gebrek aan begrip, het gaat om een conflict tussen een werkende klasse (inclusief alle werklozen) en een bezittende klasse. Dat conflict moeten we beslechten. Dan zal er genoeg eten zijn.

In de teksten van futuristen over het bewonen van Mars gaat het over koloniseren – misschien ook niet het beste woord – en over geld verdienen. We sturen mensen een paar miljoen kilometer doorheen de ruimte om daar op een koude rots, waar je niet eens kan ademen zonder ruimtepak, genoeg geld te verdienen om dat model winstgevend te maken… een werkelijk belachelijk idee.

De oplossing voor de problemen vandaag op Aarde is niet hoogtechnologische ontwikkeling. De oplossing is een democratisch, feministisch, ecologisch socialisme. Technologische vooruitgang zal er altijd zijn en kan enorm relevant zijn, maar we mogen nooit de machtsstructuren uit het oog verliezen.

To Boldly Go

1280px-sts-125_atlantis_liftoff_02
Atlantis Space Shuttle lancering, Florida, 2009

Socialisme is wel eens beschreven als een samenleving waarin iedereen gelijk is. Er zijn geen machtsverschillen meer, iedereen heeft genoeg eten en drinken, kleding, een dak boven haarzijn hoofd, gezondheidszorg en tijd voor ontspanning. Dat is allemaal broodnodig maar een mooie samenleving heeft nog iets meer. Protesterende feministes uit de vorige eeuw namen al de slogan “Brood en rozen” aan – give us bread, but give us roses too.

We hebben namelijk allebei nodig. Niet alleen een zekerheid in ons leven maar daarmee en daarnaast de ruimte – pun not intended – om onze creatieve geesten te ontplooien die vaak stukgemaakt worden door de struggle for survival in een barre kapitalistische wereld. Ook voor vrouwen en andere groepen met minder macht geldt: moesten wij als groep niet zoveel last hebben van seksueel en fysiek geweld, zoveel onderdrukking, tot hoeveel meer zouden we dan niet in staat zijn?

Een goede samenleving geeft ons de mogelijkheid om gepassioneerd te zijn over verschillende aspecten van ons leven. Voor sommigen is dat wetenschappelijke ontdekkingen en ruimtevaart. Persoonlijk ben ik ervan overtuigd dat kunst en cultuur ongekende hoogtes zouden kennen in een meer egalitaire, echt democratische samenleving, zonder oorlog, seksueel geweld of uitbuiting. Een wereld met meer vrije tijd, omdat we geen tijd meer moeten verspillen aan winst maken voor kapitalisten.

Die passie in een egalitaire samenleving kan zich uitstrekken tot de ruimte. Als mensen kunnen we verwonderd zijn, en veel van ons zijn nieuwsgierig. Van mooie zonsopgangen over ontroerende muziek tot de prachtige beelden van sterrenstelsels en nebula’s in de ruimte, ze maken deel uit van wat ons mensen maakt

In een goede samenleving is er ruimte voor kunst, cultuur en verwondering. Ruimtevaart kan ons iets leren over wie we zijn als mensheid, en over wie we kunnen zijn.

Hoe organiseren we ruimtevaart?

Organisaties die elk jaar schrik hebben om hun budget te verliezen, kunnen nooit zo goed een nieuwe drive en visie ontwikkelen. Commerciële bedrijven moeten winst maken, ook dat is niet echt een lange termijn oplossing als het over ruimtevaart gaat.

Gezien ruimtevaart iets is dat de hele mensheid aanbelangt, hoort daarbij een niet op winst gebaseerde organisatie, net zoals we dat voor elektriciteit, water, openbaar vervoer, bibliotheken, scholen, gezondheidszorg, huisvesting en wetenschappelijk onderzoek zouden moeten doen.

Kunnen we dat betalen / is er niets nuttiger te doen?

Gezien alle problemen op de planeet Aarde zou je kunnen argumenteren dat we die beter eerst oplossen. Er is maar een beperkte hoeveelheid geld, laten we die dan ook nuttig besteden.

Dit is begrijpelijk maar een drogredenering. Er is meer dan voldoende geld en ons financieel systeem is toch maar één groot bedrog. Henry Ford, bekende kapitalist en fan van Hitler, zei ooit:

It is well enough that people of the nation do not understand our banking and monetary system, for if they did, I believe there would be a revolution before tomorrow morning.

Met arbeiders en bedienden die meer en meer moeten presteren en langzaam alle zekerheden opgebouwd in de vorig eeuw terug verliezen. Minder pensioenen, minder ziektezorg, meer jeugdwerkloosheid… En dat is allemaal een gigantische holdup op onze samenleving. Moderne bandieten overvallen geen treinen maar gebruiken en veranderen het wetboek om druk uit te oefenen en ons geld te stelen.

Een crisis is er ook al niet. Dit is een vrij fundamenteel iets: er is geen crisis. Er is een nepcrisis. Een aantal kapitalisten is nu nog rijker dan daarvoor. De banken maken monsterwinsten terwijl ze alvast een volgende beurscrash aankondigen, als waarschuwing dat we hen dan wéér gaan moeten “redden”. Allemaal grote onzin die neerkomt op: de rijken rijker, de armen armer. Het wordt tijd om de kapitalisten aan te pakken zoals de tsaren in Rusland of de adel tijdens de Franse revolutie zijn aangepakt.

Moesten we de honderd rijkste mensen op aarde hun geld afpakken dan waren we er al lang. Moesten we de budgetten voor defensie afschaffen konden we armoede ineens de wereld uit helpen – zonder overdrijven. Kortom, er is genoeg geld en “ruimtevaart of de wereld redden” is een valse tegenstelling.

Een tegenstelling die je ook op zoveel andere thema’s zou kunnen toepassen: de wereld redden of onderzoek in biologie. De wereld redden of wiskunde verder ontwikkelen. De wereld redden of muziek of schilderijen maken. Het kan allemaal samen – als we de wereld op een betere manier organiseren en die bandieten stoppen die alles kapotmaken. En met gelijkheid en cultuur hebben we een wereld die de moeite is om te proberen redden.

Gelijkaardige antwoorden op deze vragen vond ik ook terug in een artikel van Leigh Philips op Jacobin: Back on the Moon – Capitalism isn’t just killing the planet, it’s keeping us on it.

De Great Filter – het einde van de mensheid

hubble-1

In deel twee had ik het al over de Great Filter – een moeilijke uitdaging of reeks van uitdagingen waar elk ontwikkelend intelligent leven voor komt te staan, en iets waar de meeste niet in slagen.

Hoewel ik een optimistisch realist ben, is het niet moeilijk met nogal wat verslagenheid te kijken naar de hedendaagse realiteit. Ja, we blijven vechten en organiseren, maar 2015 – 2016 zijn bijvoorbeeld echt gruwelijk geweest. Om maar wat te noemen, de opkomst van extreem-rechts en de nieuwe fascisten, de afbraak van onze sociale voorzieningen, massale sterven van vluchtelingen in en rond de Middellandse zee, terugkeer van nazi-retoriek, in de VS bijvoorbeeld sterven er nu meer zwarte mensen vermoord door politieagenten, dan tijdens de hoogdagen van de kukluxklan en ga zo maar door.

Dat is volgens mij de echte Great Filter: het einde van onze samenleving door de mislukte organisatie van die samenleving. Ofwel vinden we hier een uitweg uit, vinden we een goed werkend sociaal systeem én de macht om een einde te maken aan het kapitalisme en dat betere systeem op de rails te zetten, ofwel storten we totaal in en gaan terug naar een stenen tijdperk op een verwoeste planeet. Socialisme of barbarij.

Vrouwen in de ruimte en feminisme in de ruimte

katherine_johnson_at_nasa_in_1966
Katherine Johnson, NASA, 1966, berekende de baan naar de maan voor Apollo 11 e.a.

Niet alle vrouwen zijn feminist. Dat is deel van het patriarchaat, dat de onderklasse zichzelf leert onderdrukken. Maar toch gaan we ervan uit dat een min of meer gelijke vertegenwoordiging een goed idee is. Uit principe en in de hoop dat meer diversiteit en gelijkheid zorgen voor betere ideeën en betere organisatie.

margaret_hamilton
Margaret Hamilton naast een printout van de code van haar team.

Eigenlijk zijn vrouwen achter de schermen al langer bezig met ruimtevaart dan je zou denken. Vroeger was programmeur vooral een vrouwenbezigheid. Dat werd gezien als iets gelijkaardigs aan secretaressewerk en had een lage status. Nu is het zo’n beetje omgekeerd en is programmeur een beroep met een eerder hoge status.

Neil Armstrong en Buzz Aldrin werden wereldberoemd omdat ze op de maan landden, maar het is door een heleboel vrouwelijke programmeurs dat ze daar geraakt zijn.

In 2017 verschijnt Hidden Figures, een film over een team van zwarte vrouwen die als programmeur werkten bij NASA. In de film Arrival (2016) kon je al een vrouwelijke linguïste zien proberen communiceren met buitenaards leven.

Duurzame ruimtevaart

Soviet socialist realist art

Alle bedenkingen hierboven over macho ruimtevaart in acht genomen, de technologische ontwikkelingen zijn wel degelijk indrukwekkend. Eindelijk – na veertig jaar ter plaatse trappelen. Eén van de meest verspillende elementen in ruimtevaart was altijd een boosterraket, die het ruimteschip uit de zwaartekracht van de aarde duwt, maar zelf daarna terugvalt in zee en niet meer gebruikt wordt. Dat is een grote belasting zowel qua grondstoffen als financieel. Tot we het kapitalisme uitgeschakeld hebben natuurlijk, maar ook dan is dit een significante verspilling van grondstoffen.

De brandstof van de raketten die ons naar Mars moeten brengen is niet “vloeibare dinosaurussen” (kerosine / olie) maar methaan + vloeibaar zuurstof bijvoorbeeld – o.a. omdat dat ook op mars geproduceerd kan worden.

Tegenwoordig kunnen ze zo’n booster raket zelfs netjes terug laten landen. De eerste die het klaarspeelde was de Falcon boosterraket van SpaceX:

De milieukost van zoiets is gelukkig veel lager dan je zou denken. Hoewel de enorme steekvlammen en wolken indrukwekkend zijn, is de milieukost gering gezien het om zo weinig aantallen gaat. Ook al lanceren we elk jaar honderd raketten, dan nog is dat minimaal in vergelijking met zelfs maar een procentje van de autovervuiling of industriële vervuiling.

En dan is er de vraag van de reproductie natuurlijk. De vraag hoe en of dat kan, kinderen krijgen op een woonplaats op Mars, met een lagere zwaartekracht, is belangrijk voor de toekomst. En of er daar kinderen willen opgroeien, op een planeet waar je niet buiten kan spelen zonder ruimtepak.

Idem voor voedsel – ook dat moet lokaal kunnen groeien. De eerste testen met planten zijn alvast positief. Op mars kunnen we water, zuurstof, metaal, glas en voedsel produceren, dat is interessant voor de lokale onafhankelijkheid.

Idem voor veiligheid. We willen niet dat de eerste poging van mensen om op Mars te wonen een nachtmerrie wordt, waarbij we twee jaar machteloos moeten toekijken via satellieten terwijl de eerste bewoners langzaam uitsterven omdat we vergeten zijn genoeg moertjes mee te sturen of we een foute berekening hebben gemaakt i.v.m. zuurstofproductie. Typisch kunnen we namelijk maar om de twee jaar ruimteschepen lanceren naar Mars – Mars en de Aarde draaien met verschillende snelheden rond de zon en het is niet altijd even gemakkelijk om van de Aarde naar Mars te reizen.

Socialistische en feministische ruimtevaart – ruimte om te dromen

carina_nebula_by_eso
Carina Nebula,,foto door European Southern Observatory. Creative commons.
mars-habitats
Schets van mogelijke mars habitats met serres om groentes te telen.

We hebben hierboven al verschillende elementen gezien van een andere visie op ruimtevaart, in dit stuk zal ik proberen ze samen te brengen.

Ruimtevaart is een belangrijke aangelegenheid die het verdient om goed georganiseerd te worden. We moeten dat collectief organiseren met een langetermijnplanning en voldoende mensen en middelen om de doelen ook effectief te kunnen verwezenlijken.

Zolang er nog landen en staten zijn, betekent dat over landsgrenzen heen internationale samenwerking en voldoende budgetten voor de wetenschappers, ingenieurs, biologen, noem maar op die hieraan willen en kunnen werken.

“From each according to their abilities, to each according to their needs.”

Ruimtevaart kan ons inzicht geven over het ontstaan van het heelal en ons helpen de fysische realiteit te ontrafelen. Met ruimtevaart kunnen we een backup bouwen voor moest een ramp de Aarde treffen. Die rampenfilms van Hollywood zijn belachelijk maar toch, af en toe wordt de Aarde getroffen door asteroïden en één grote meteoor volstond om de dinosaurussen te doen uitsterven. Zolang we vinden dat er iets potentieel goeds in de mensheid zit om te redden moeten we dat proberen.

Maar meer nog dan dat geeft ruimtevaart ons nog een domein om te dromen. Om iets meer te zijn dan producerende organische robots. Ruimtevaart geeft ons inzicht in het ontstaan van het heelal en de toekomst ervan, maar ook inzicht in onszelf – wie wij zijn als mensheid, hoe we zo gevormd zijn en ultiem gezien wat we kunnen worden. Het is een deel van onze zoektocht en een deel van onze wetenschap en cultuur. Brood en rozen.

Mensen laten wonen op andere planeten is iets dat eigenlijk al met technologie van veertig jaar geleden haalbaar was, en nu steeds naderbij komt. Het is dan wel oppassen hoe we dat gaan organiseren. Het kapitalisme exporteren is een vreselijke nachtmerrie, als we dan toch leven gaan stichten op andere planeten, laat ons dat dan doen via het opbouwen van een sociaal, democratisch en ecologisch alternatief systeem.

hubble-1
Sterrenstelsels gezien door Hubble ruimtetelescoop

pia19808-main_tight_crop-mondayjupiter__1__speedyspacebike

Bronnen

Advertenties