Een foto van de aarde genomen vanuit het International Space Station, 2014
Een foto van planeet Aarde genomen vanuit het International Space Station, 2014

door Evie Embrechts, met dank aan Hanna

Dit keer wil ik het graag eens hebben over de toekomst van de planeet en over ruimtevaart. Euh, ruimtevaart? Nu zijn ze helemaal doorgeslagen daar op de tweede sekse blog, zal je misschien denken. Ruimtevaart is echter belangrijker voor een progressieve toekomst dan je zou denken.

Gezien feminisme/socialisme en ruimtevaart zelden met elkaar in verband worden gebracht, ga ik mijn tijd nemen om een aantal begrippen te verduidelijken en de geschiedenis uitvoerig te bespreken. Het gaat een lange tekst worden, in verschillende delen.

Feminisme, ruimtevaart en de toekomst van de mensheid

Deel 1 (dit deel): over de geschiedenis van de ruimtevaart en de plannen voor de nabije toekomst;

Deel 2: over de zoektocht naar intelligent leven op andere planeten, de Fermi Paradox en de Great Filter;

Deel 3: feminisme/socialisme en ruimtevaart – bedenkingen en kritiek op ruimtevaart, alternatieven en redenen waarom wereldverbeteraars hier ook eens over moeten nadenken.

Deel 1

Ruimtevaart van vroeger tot nu

The Daily Worker - A Communist In Space
The Daily Worker – A Communist In Space, 1961
ioqsa2v
Eerste mens en eerste propagandavlagje op de maan, 1969

De evolutie van ruimtevaart lijkt een beetje bizar. In 1961 kwam de eerste mens in de ruimte, Russisch astronaut Yuri Gagarin, die in een baan rond de aarde ging en weer landde. Van 1969 tot 1972 waren er zes bemande maanlandingen, de eerste is de bekendste met ruimteveer Apollo 11 en astronauten Neil Armstrong (“That’s one small step for a man, one giant leap for mankind.”) [sic] en Buzz Aldrin. Sinds 1972 is er niemand meer op de maan geweest of verder dan de maan. En da’s meer dan veertig jaar geleden. We hebben mensen op de maan kunnen laten landen en ze weer terugkrijgen op Aarde, voordat het internet bestond, met computers die duizenden keren trager konden rekenen dan de smartphones van vandaag. Behoorlijk indrukwekkend voor die tijd dus. Daarna is er blijkbaar niet veel spectaculairs meer gebeurd.

De oorsprong van ruimtevaart is deels verbonden met militaire ontwikkeling. De VS en de USSR gooiden er veel geld tegenaan tijdens de koude oorlog: iemand moest de beste zijn, de grootste hebben, als eerste een mens in de ruimte krijgen (dat lukte de USSR) of op de maan (dat werd de VS).

aldrin_apollo_11_original-smaller
Astronaut Buzz Aldrin, de eerste maanlanding, 1969

In de tijd van VS president Reagan waren er ook allerlei dromen (voor ons nachtmerries) over satellieten met lasers die raketten konden neerschieten, project Star Wars. Het is dus vrij logisch dat linkse mensen en feministes stevige bedenkingen hebben bij ruimtevaart. Dergelijke plannen werden gelukkig als (voorlopig?) onhaalbaar opgeborgen.

margaret_hamilton
Software-ingenieur Margaret Hamilton naast een printout van de code van haar team voor de navigatie van Apollo 11.

Sinds de maanlandingen van 1969 – 1972 hebben we vooral nog mensen in de ruimte op het International Space Station (ISS), een samenwerking tussen verschillende landen en Europa, die daar hun astronauten naartoe sturen. Het ISS is een onderzoekscentrum: hoe gedragen mensen, bacteriën zich in – min of meer – gewichtsloosheid, wat kunnen we van daaruit waarnemen uit het heelal… En het ISS is ook een public relations zaak, het is één van de weinige positieve zaken waarmee ruimtevaartagentschappen momenteel kunnen uitpakken.

iss-space-station
Het International Space Station, zo’n 400 kilometer boven de aarde

Het International Space Station beweegt in een lage baan rond de aarde, op een hoogte van tussen 330 en 435 kilometer. Het ISS heeft ongeveer de grootte van een voetbalveld en is met het blote oog waarneembaar als het voorbijvliegt. De maan ligt gemiddeld op een afstand van 384 400 km van de Aarde – duizend keer verder dan het International Space Station. Sinds 1972 komen we bijna niet meer buiten dus. Waarom?

Waarom gaan we niet verder de ruimte in?

Er zijn politieke en militaire redenen, er is een probleem met technologie en afstand, en allerlei bedenkingen rond het nut en de haalbaarheid.

Militair

De defensiebudgetten van bijvoorbeeld de VS zijn torenhoog, zij zouden perfect kunnen investeren in ruimtevaart moesten ze dat strategisch interessant vinden – blijkbaar niet. Moest de maan, of andere planeten of ruimtestations, gezien worden als belangrijk voor de militaire organisaties in de VS, dan hadden we al lang een ruimtebasis met raketten of lasers of wat dan ook. Maar dat is niet zo, wat op een bepaalde manier wel geruststellend is.

Politiek

nasa_budget_history

Nadat de VS voldoende geïnvesteerd had om mensen op de maan te krijgen en daarmee dat deel van de propaganda-oorlog tegen de USSR te winnen, ging het stevig bergaf met het jaarlijkse budget van NASA. De VS heeft zelfs alle raketten die gebruikt werden om mensen in de ruimte te sturen, opgeborgen of ontmanteld. Amerikaanse astronauten raken nu enkel nog in het International Space Station doordat de Amerikaanse ondernemingen (Boeing en Lockheed-Martin) raketten kopen van Rusland – het zijn duidelijk andere tijden. Dat beseft niet iedereen. Recent was er een politicus die zei dat ze de Russische ruimtevaart moesten boycotten, waarop de droge reactie kwam dat de Amerikaanse astronauten dan maar met een trampoline naar het ruimtestation moesten springen.

De budgetten daalden omdat er geen prestige meer uit gehaald kon worden. Er zijn geen politici die uitpakken met een groot verhaal over ruimtevaart – we moeten de toekomst zien, het ontstaan van het heelal ontrafelen, verre planeten verkennen… dat proberen ze duidelijk niet te verweven in hun retoriek. Het is stil, en de budgetten zijn klein.

Kapitalistische politici zijn niet echt geneigd om na te denken over de lange termijn, tenzij ze die kunnen verpakken als prestigeprojecten. Politici zijn in de huidige fase van het kapitalisme deel van een neerwaartse spiraal waarbij ideologie, grote verhalen en nadenken over de maatschappij, steeds meer vervangen is door imago, reclame en goedkope retorische trucs. Alles om op de korte termijn aan de macht te blijven, voor de lange termijn hebben die mensen geen tijd. Ook al verwoesten ze daarmee de aarde en de toekomst van de mensheid. De kapitalisten spelen hun rol – en het is aan ons om daar tegen in te gaan.

Voor kapitalisten houdt ruimtevaart geen steek. De ruimte is geen schatkist van waaruit je naar hartenlust metaal of andere grondstoffen kan gaan plunderen – als een ruimtetuig lanceren 200 miljoen dollar of meer kost, is dat ook niet haalbaar. Vandaar dat bijna alle kapitalisten hier niet mee bezig zijn. Behalve één: de firma SpaceX van Elon Musk, die wil op termijn gaan verdienen aan ruimtevaart – er is er altijd wel eentje. Dat lijkt waanzinnig, maar er zit meer in dan je zou denken.

Veiligheid en nut

Mensen in de ruimte sturen is niet ongevaarlijk, er zijn verschillende astronauten omgekomen bij bijvoorbeeld mislukte lanceringen en landingen. De kosmische straling kan mensen ziek maken en te lang in gewichtloze toestand verblijven is niet goed voor onze spieren.

De vraag is ook waarom we mensen zouden uitsturen. Waarom zou je iemand maanden of jaren blootstellen aan straling, om dan een paar uur wat testen uit te voeren op een akelig warme of koude rots, wat brokstukken te verzamelen en mee terug te nemen? Dat kan je beter door een robot laten doen. Die zijn goedkoper en handiger: je moet geen luchtverversingssysteem mee de ruimte in sturen, voldoende voedsel en vitaminetabletten, spieroefentoestellen, urinefiltersystemen… Als er iets misgaat – een deel van de laatste vlucht van de European Space Agency naar Mars is neergestort bijvoorbeeld – dan zijn er geen mensen gestorven.

Afstanden en technologie

solarsystem695
Schematische voorstelling van ons zonnestelsel

De afstanden in de ruimte zijn letterlijk onvoorstelbaar groot. Ik zei eerder al dat we nu regelmatig astronauten laten reizen naar het ISS dat in een baan ligt op pakweg 384 km afstand van de aarde. Op 384 000 km afstand ligt de maan, dat is duizend keer verder. Zover zijn we ooit al geraakt. Dat is al vreemd ver om ons voor te stellen en dat is nog maar een kleintje

De zon (de ster van ons zonnestelsel) ligt bijvoorbeeld op gemiddeld 149,6 miljoen kilometer afstand van de Aarde. Wij zijn de derde planeet in het zonnestelsel. Mercurius en Venus liggen het dichtst bij onze zon, dan de Aarde, dan Mars, dan Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. De dwergplaneet Pluto, tijdens mijn jeugd gezien als de negende planeet van ons zonnestelsel, ligt tussen de 4,2 en 7,5 miljard kilometer van de Aarde. Dergelijke afstanden overbruggen is momenteel nog onmogelijk voor mensen. Deze website (pixelspace) geeft je een interessante grafische voorstelling van de afstanden in ons zonnestelsel.

Onbemand ruimteveer Voyager 1, gelanceerd in 1977, heeft in 2012 als eerste door mensen gemaakt object ons zonnestelsel verlaten. Theoretisch zou Voyager andere sterren kunnen  bereiken maar die reis zou tienduizenden jaren duren en het ruimteveer zal lang daarvoor (in 2025 ongeveer) al zonder energie vallen. Het dichtstbijzijnde sterrenstelsel, Alpha Centauri, ligt op zo’n 4,36 lichtjaar afstand van de Aarde – dat is 4 x 10^13 kilometer ver weg, oftewel 40 000 000 000 000 kilometer (= 40 biljoen kilometer). Een lichtjaar wil zeggen dat het licht er een jaar over doet om die afstand te overbruggen – en wij reizen nog lang niet tegen de lichtsnelheid.

Een reisje van enkele tienduizenden jaren is nogal onhaalbaar voor mensen, en bizar. Stel dat mensen daar aankomen, wat moeten ze dan terugsturen? “Alles ok en met jullie?” Kortom dat is met hedendaagse technologie ondoenbaar.

Mars ligt nog relatief dichtbij, gemiddeld zo’n 54,6 miljoen kilometer, en het is onder andere daarom dat er nu overwogen wordt om mensen naar Mars te sturen. Een dergelijke reis zou kunnen op drie à zes maanden, en daar wordt vanuit verschillende hoeken over nagedacht en aan gewerkt.

Internationale samenwerking

Hoewel ruimtevaart van oorsprong dus iets militair is, is het nu een ander verhaal, van lage budgetten en theoretisch wetenschappelijk onderzoek. Een beetje zoals een in een hoekje van het gebouw weggeduwde vakgroep aan een universiteit. Misschien vanuit een veranderende mentaliteit, misschien noodgedwongen, ontstond er meer en meer internationale samenwerking. Astronauten van over de hele wereld werken nu samen aan en in het International Space Station.

Ook internet was oorspronkelijk iets militair, en is nu uitgegroeid tot een – ondanks alle bedenkingen en problemen – haast onmisbaar communicatiegereedschap tussen mensen en een onuitputtelijke bron van informatie.

Europa speelt nu een rol in de ruimtevaart met de European Space Agency, en er zijn andere nieuwe spelers zoals India, China en het bedrijf SpaceX – daar komen we nog op terug. China mag van de VS niet deelnemen aan het International Space Station. India heeft net een eigen ruimtetuig naar Mars gestuurd om foto’s te nemen. Rusland, China en binnenkort SpaceX, zijn de enige drie die mensen de ruimte in kunnen sturen.

mars4
Planeet Mars, foto door India’s Mangalyaan spacecraft, 2014

Onbemande ruimtevaart

Bemande ruimtevaart is er bijna niet meer, er is echter wel nog heel wat onbemande ruimtevaart. We blijven namelijk nieuwsgierig naar wat er buiten deze wereld gebeurt. Onze technologie staat nog in de kinderschoenen, maar toch zijn er soms mooie resultaten.

Dit is een onvolledig overzicht om een idee te geven van enkele interessante ontwikkelingen. Er zijn verschillende onbemande ruimteveren die ons foto’s van de veraf gelegen planeten in ons eigen zonnestelsel sturen – en dat is al een indrukwekkende krachttoer voor ons momenteel, laat staan dat we naar andere zonnestelsels ver weg zouden kunnen reizen.

New Horizons

In 2006 werd New Horizons gelanceerd, een ruimteveer dat bijna tien jaar later in 2015 arriveerde in de buurt van Pluto, foto’s begon te nemen en naar de Aarde te sturen.

nh-pluto-in-true-color_2x_jpeg-edit-frame
Dwergplaneet Pluto, 4,2 a 7,5 miljard kilometer van de Aarde, foto genomen door ruimteveer New Horizons, 2015

Cassini

In 1997 werd ruimteveer Cassini gelanceerd, dat aankwam bij Saturnus in 2004:

saturn-2-1240x600
Saturnus, 1,2 a 1,7 miljard kilometer van de Aarde, foto genomen door Cassini, 2004

Mars Curiosity

pia19808-main_tight_crop-monday

De Curiosity Rover is een robot ter grootte van een auto die sinds 2012 op Mars gebracht is en daar nu onderzoek uitvoert. De Rover kan vanop Aarde bijgestuurd worden en kan bodemstalen analyseren, foto’s terugsturen… Rond Mars zijn trouwens al enkele satellieten in omloop, ook van de European Space Agency.

Voor Curiosity zijn al een reek andere rovers geland, sommige gingen snel stuk door het stof of door onzachte landingen, andere hielden het wat langer vol. In 1997 landde de Sojourner rover bijvoorbeeld, genoemd naar bekende abolitioniste (=anti-slavernij activiste) Sojourner Truth.

Wat grappig is aan Curiosity is dat je niet alleen de officiële Mars rover kan volgen op twitter, maar ook de Sarcastic Mars Rover, een twitter account die zogezegd als Curiosity zelf tweet, een sarcastische robot die voortdurend klaagt dat hij daar alleen is op Mars, en dan weer schrik krijgt omdat die spoken begint te zien. Net na de verkiezing van Donald Trump als president tweette de Mars rover dat die nu wel begreep waarom mensen naar mars wilden komen.

pia19839-galecrater-main
De vroegere meren met water op Mars zijn nu uitgedroogd.

Jupiter

jupiter__1__speedyspacebike
Planeet Jupiter
Great Red Spot op Jupiter, foto door Voyager 1, 1979
Great Red Spot op Jupiter, foto door Voyager 1, 1979

Jupiter is een planeet die fascineert. Het is een enorm grote planeet, maar gasvormig, er is geen vaste oppervlakte. Qua uitzicht is dit een mooie planeet op afstand, maar een helse planeet van dichtbij, onmogelijk voor mensen. Vooral de Great red spot intrigeert: het is een gigantische storm aan de oppervlakte van de planeet, die al meer dan 100 jaar woedt en groter is dan de planeet Aarde. Voor wetenschappers en latere ruimtevaart zijn de manen van Jupiter belangrijk, omdat er daar op sommige water aanwezig is en vaste oppervlaktes en zelfs vulkaanuitbarstingen. Voyager 1 bereikte in 1979 voor het eerst Jupiter en stuurde zelfs een geluidsopname terug naast andere data:

De Hubble Space Telescope

hst-sm4

Behalve de ruimteveren die we uitsturen naar veraf gelegen planeten, is er nog iets speciaals: de Hubble Space Telescope en de opvolgers daarvan. Mensen kijken al eeuwenlang met telescopen vanop aarde naar de ruimte. We hebben al veel kunnen waarnemen op die manier maar ons gezichtsveld wordt gestoord door de atmosfeer van de Aarde. Die atmosfeer, dat is om het simpel te zeggen de gassen die rond de aarde hangen, waardoor we zuurstof kunnen ademen, waardoor we beschermd worden tegen straling uit de ruimte enzoverder. Maar die atmosfeer belemmert ook ons zicht.

hubble-1
Een spiraalvormig sterrenstelsel (= verzameling van miljoenen sterren)

De Hubble ruimtetelescoop werd in 1990 gelanceerd. Hubble hangt in een baan rond de aarde en geeft ons een veel beter beeld dan wat we ooit vanop aarde zouden kunnen  bereiken. Hiermee kunnen we nieuwe sterren en planeten ontdekken en zelfs onderzoek doen naar het ontstaan van het heelal. De sterren die we kunnen waarnemen, zijn zo ver, dat het licht er jaren, soms zelfs honderdduizenden jaren over doet om de aarde te bereiken, waardoor we dus letterlijk terug in de tijd kijken: we zien het verleden van die sterren, waarvan sommige al uitgedoofd zijn vooraleer hun licht ons bereikt. Er is nog steeds veel discussie over het ontstaan van het heelal en er is bewijs verzameld voor de Big Bang door ruimtetelescopen.

We gaan naar Mars

Computerschets van de landing van de Mars Curiosity Rover
Computerbeeld van de landing van de Mars Curiosity Rover

Wat brengt de toekomst? NASA en andere ruimtevaartorganisaties, ook met beperkte budgetten, blijven nadenken over het heelal. Zowel NASA, als Europa als SpaceX, een commerciële firma, hebben plannen om bemande ruimtevluchten naar Mars te sturen, een ruimtestation verder weg op te zetten, of een basis op de maan te bouwen. SpaceX wil zelfs Mars gaan koloniseren en denkt dat op termijn te kunnen verkopen aan de rijkere medemens: een retourtje Mars in een comfortabel ruimteschip en op termijn een kolonie.

Waarom zouden we eigenlijk naar Mars gaan? Veel mensen zijn super nieuwsgierig wat we kunnen vinden, kunnen leren, of we daar kunnen overleven. Omdat het boeiend is én als backup van de Aarde voor als er een ramp zou gebeuren.

De dinosaurussen op Aarde zijn bijvoorbeeld uitgestorven omdat een enorme asteroïde tegen de planeet crashte. Dat kan met de mensheid ook gebeuren, en het moet maar eens een keertje lukken dat Bruce Willis op pensioen is

Verder zijn we natuurlijk nieuwsgierig: zijn we alleen in dit heelal? Kunnen we contact leggen met andere intelligente wezens? Ruimtevaart helpt ons onze grenzen te verleggen en verder en verder contact te zoeken.

De kritieken

Er zijn natuurlijk heel wat bedenkingen te maken. Bijvoorbeeld: we hebben nog zoveel problemen op te lossen op deze planeet. Of: wat gaan we eigenlijk organiseren op die nieuwe planeet, een nieuw kapitalistisch wereldje? Dat lijkt ook niet zo interessant. Een kolonie stichten op mars roept ook herinneringen op aan al die andere kolonies in onze geschiedenis, die neerkwamen op gruwelijk uitbuitende regimes ter verrijking van een dominante heersende klasse. Op die bedenkingen gaan we verder in in deel drie van deze reeks.

Besluit

intelligent
Bron: poorly drawn lines.com

Na de competitie tijdens de koude oorlog tussen de VS en de USSR, werden de budgetten voor ruimtevaart teruggeschroefd. Ruimtevaart is momenteel een eerder rustige bedoening waarbij allerlei landen, Europa, en bedrijven samenwerken voor satellieten, ruimteveren en het International Space Station te lanceren en onderhouden. De zoektocht naar het ontstaan van het heelal, andere leefbare planeten en intelligent leven gaat verder.

Dit is het einde van deel één, in deel twee gaan we het hebben over de zoektocht naar intelligent leven elders in het heelal, de fermi-paradox en de great filter, en in deel drie over feministische/socialistische redenen om aan ruimtevaart te doen. Kan dat, heeft dat nut, en hoe zou dat verschillen van kapitalistische staten en bedrijven die aan ruimtevaart doen? Wordt vervolgd…

Carina Nebula,,foto door European Southern Observatory. Creative commons.
Carina Nebula, foto door European Southern Observatory. Creative commons.

Bronnen