Anne_Desclos
Anne Desclos (1907-1998, schrijfster van L’histoire d’O, onder schuilnaam Pauline Réage)

Het verhaal van O is net als andere cult pornofilms politiek erg interessant voor feministes, jammer dat er zo weinig analyses van gemaakt worden.

Het verhaal van O is een boek – er is ook een film van – dat heel wat mensen heel opwindend vinden. Beelden of woorden, zodra ze iemand wat rillingen bezorgen of nat maken, lijken boven discussie verheven te zijn. Waarom zou dat zo moeten zijn? Als we niet meer mogen nadenken over wat ons opwindt, is dat niet een jammerlijk gemis, een op voorhand verloren toestand?

Er zijn natuurlijk heel wat problemen en angsten rond al dat discussiëren. Niemand wil te horen krijgen dat zij-hij iets “verkeerds” zou willen. Zijn handboeien verkeerd? Sm? Komkommers? Triootjes? En wie beslist dat dan, een soort feministisch comité bestaande uit ervaren vrouwen die.. ahem, ik dwaal af😉

Maar dat was eigenlijk nooit het punt van die analyses.

Hoewel het onmogelijk is om exact te analyseren waar een bepaald verlangen precies vandaan komt (opvoeding! films! de kerk! slechte muziek! een lus in onze hersenen!) lijkt het me wel belangrijk om dat allemaal niet zomaar als een gegeven te beschouwen. Ook onze sterkste emoties zijn onderhevig aan allerlei maatschappelijke processen. De (gedeeltelijke) sociale constructie van emoties kortom, een onderwerp waarover ik hoop heel wat meer onderzoek te zien de komende jaren.

Een vriend van me zei dat het niet mogelijk was om te zeggen dat bepaalde verlangens ergens vandaan kwamen, behalve uit onze hersenen. Die zijn namelijk heel complex en dat zorgt dan sowieso voor een grote diversiteit aan seksuele verlangens. Interessant, maar in deze maatschappij is verlangen eigenlijk erg gestroomlijnd. En ook complexe hersenen hebben input nodig en veranderen onder invloed van nieuwe ervaringen. Er is juist verdacht weinig diversiteit en dat zet me aan bet denken.

Hoe komt het dat in westerse landen bijvoorbeeld de kousen-met-jarretellen als universeel sekssymbool gekend staan? In de genen zit dat niet. Desmond Morris-achtige verhalen dat rode lipstick en decolletés komen uit onze apentijd zijn ook wat te gemakkelijk. Het stikt van dat soort symbolen, ingeschreven in onze cultuur. Die symbolen veranderen doorheen de geschiedenis: welke kleuren, lichaamsbedekkingen of lichaamsvormen als sekssymbool gekend staan zijn historisch voortdurend in verandering. En op elk gegeven moment beschouwen heel wat mensen de huidige symbolen als natuurlijk en onveranderlijk.

De feministische analyses hierover zijn niet altijd zo uitvoerig. Net als in heel wat andere feministische thema’s zien we een beweging weg van structurele analyses naar een liberale manier van kijken gericht op vrijheid van het individu, zonder rekening te houden met de maatschappelijke context of geschiedenis.

Omdat een structurele analyse vaak verkeerd wordt begrepen, kort samengevat:

  1. Seks, opwinding, andere sterke emoties en menselijke gedragingen moeten niet zomaar boven discussie verheven zijn;
  2. Het is prima mogelijk om analyses te maken van structurele en historische fenomenen zonder daarom individuen de schuld te geven van wat dan ook of hen als “verkeerd” te bestempelen;
  3. De mate waarin bepaalde gevoelens aangeleerd of aangeboren zijn is een ingewikkelde zaak, in een heel ingewikkeld samenspel van interacties. We hoeven hier echter geen precies antwoord over te hebben voor onze analyses. We kunnen clichés over vrouwen die natuurlijk vallen op dominante symmetrische mannen en mannen die natuurlijk vallen op blonde vrouwen met een borstvergroting, naar het rijk der fabels verwijzen. En ruimte te laten voor de impact van de maatschappij. Dat hoeft geen alles determinerende impact te zijn;
  4. Het verbieden van analyses door te verwijzen naar de liberale “ik wil iets en daar mag geen kritiek op zijn” mantra, is kortzichtig en antifeministisch omdat die denkwijze geen ruimte meer laat voor maatschappelijke kritiek. Een dergelijke visie past netjes in de neoliberale enge focus op het individu en wij moeten daar tegenover een kritisch en breder beeld plaatsen.

Seksuele bevrijding is iets wat al heel lang een streefdoel is van de feministische beweging. Op een bepaalde manier is dat verbonden met alles wat we doen. Mensen die actief zijn in de strijd tegen seksueel geweld argumenteren bijvoorbeeld dat seksuele bevrijding eigenlijk niet kan bestaan in een wereld met zoveel geweld. In een wereld waarin heel wat vrouwen koopwaar zijn, een product voor de winsten van pooiers, zou het erg kortzichtig zijn om te denken dat we seksueel vrij kunnen zijn. Wie is die we dan, een klein groepje vrouwen die het redelijk goed hebben en zich niets aantrekken van de rest? Niet mijn soort solidariteit.

Dat wil niet zeggen dat we ons schuldig moeten voelen als we genieten van seks, de katholieke kerk heeft al genoeg van dat soort schuldgevoelens de wereld in geholpen. Maar onze orgasmes gaan de wereld niet redden. Moest dat wel zo zijn, zou feministisch verzet een stuk gemakkelijker zijn. Volgens mij passen de waarden van de katholieke kerk en pornografie trouwens prima bij elkaar, helpen ze elkaar bestaan, ook al doen ze alsof ze elkaars vijanden zijn.

Seks is belangrijk voor veel mensen. Juist daarom mogen we er wel eens over nadenken…

Dat nadenken, dat lijkt op één of andere manier niet te passen. Hoort dat wel, neemt dat het mysterie en de opwinding niet weg? Dat kan, maar dat hoeft helemaal niet. Praten over seks is iets dat niet echt wordt opgehemeld in de meeste media: je hoort elkaar te zien, ogen ontmoeten elkaar in een menigte, hop seks, alletwee synchroon orgasme. Zo is het althans in de meeste films. Niemand die eens ergens over twijfelt, halverwege een glas omstoot of uit een te klein ikeabed valt(1). Of vraagt wat iemand anders precies wil. Dat er over seks ook te praten valt is weer iets dat door feministes op de kaart is gezet, een heel goede evolutie die niet alles oplost maar wel bijdraagt aan een cultuur waarin over seks, seksuele problemen en grensoverschrijding gepraat kan worden.

Het verhaal van… vlcsnap-2013-12-03-00h39m23s108Terzijde even opmerken dat teksten evengoed pornografisch kunnen zijn als beelden. Wat telt is de voorstelling van geweld op vrouwen.

In 1975, it was the height of urban chic to crawl into the local art house cinema and pretend to be hip by gazing up at the screen to Just Jaeckin’s “The Story of O” with your pseudo-intellectual date and stroke your beard knowingly (like Anthony Steel in the film). (…)

A reactionary response to early 70s feminism, “The Story of O” concerns a fashion photographer (Corinne Clery), who willing abandons her career and identity in order to satisfy the sadistic demands of her lover (Udo Kier). (2)

Kortom, in een tijdperk waarin feministes vechten voor de bevrijding van vrouwen en het zien van vrouwen als volwaardig mens, met eigen wensen, gedachtes, gevoelens, initiatief… verschijnt een boek/film thema waarbij het hoogste bereikbare doel is om als vrouw volledig ondergeschikt te zijn aan een man, onderworpen, zonder eigen mening. Een menselijke opblaaspop, zoiets.

Andrea Dworkin bespreekt de roman in haar boek Woman Hating. Een stukje:

Any clear-headed appraisal of O will show the situation, O’s condition, her behavior, and most importantly her attitude toward her oppressor as a logical scenario incorporating Judeo- Christian values of service and self-sacrifice and universal notions of womanhood, a logical scenario demonstrating the psychology of submission and self-hatred found in all oppressed peoples. O is a book of astounding political significance.

This is, then, the story of O: O is taken by her lover Rene to Roissy and cloistered there; she is fucked, sucked, raped, whipped, humiliated, and tortured on a regular and continuing basis —she is programmed to be an erotic slave, Rene’s personal whore; after being properly trained she is sent home with her lover; her lover gives her to Sir Stephen, his half-brother; she is fucked, sucked, raped, whipped, humiliated, and tortured on a regular and continuing basis; she is ordered to become the lover of Jacqueline and to recruit her for Roissy, which she does; she is sent to Anne-Marie to be branded with Sir Stephen’s mark and to have rings with his insignia inserted in her cunt; (…) realizing that there is nothing else left for Sir Stephen to do with her or to her, fearing that he will abandon her, she asks his permission to kill herself and receives it.

Dworkin, niet iemand die ooit een blad voor de mond neemt, een van de vele redenen waarom ik haar zo waardeer.

vlcsnap-2013-12-03-01h00m24s208
Foltering is namelijk erg empowerend, als je het maar zelf wilt.

Pornografie wordt vaak afgedaan als maar een fantasie, maar het is op zijn minst opmerkelijk hoe sterk thema’s van pornografie en de realiteit van geweld op vrouwen overeen komen.

Onze wereld kent een eeuwenlange geschiedenis van onderdrukking van vrouwen, van mannelijke en blanke overheersing. Er zijn honderdduizenden vrouwen gestorven aan slavernij, foltering, mensenhandel en geweld. Blanke overheersers hebben eeuwenlang slaven gebruikt, tot hun dood laten werken, geketend, gemuilkorfd… Nu maken mensen films waarin vrouwen als slaven worden gebruikt, gefolterd, geslagen en gewurgd… en is dat plots erotisch en dus boven alle discussie verheven? Nee, zo gemakkelijk komen we er niet vanaf. Erotiek bestaat niet in een vacuüm, een net plekje helemaal niet beïnvloedt door de rest van de wereld.

Dat die werelden zo goed lijken overeen te komen is dan ook geen toeval, het is een vrij normale gang van zaken in een patriarchale wereld. Zelfs de terminologie is hetzelfde: dominantie en ondergeschiktheid, meester / slaafverhoudingen… Mannelijke dominantie moet zo goed mogelijk verdoken blijven en/of verheerlijkt worden. En hoe beter dan het te vermommen als seks, als opwinding, als erotiek?

Er is trouwens een interessant interview met Audre Lorde over sm in de lesbische gemeenschap.

Leigh: What about the doctrine of “live and let live” and civil liberties issues?

Audre: I don’t see that as the point. I’m not questioning anyone’s right to live. I’m saying we must observe the courses and implications of our lives. If we are talking about feminism then the personal is political and we can subject everything in our lives to scrutiny. We have been nurtured in a sick, abnormal society, and we should be in the process of reclaiming ourselves, not the terms of that society. This is complex. I speak not about condemnation but about recognizing what is happening and questioning what it means. I’m not willing to regiment anyone’s life. If we are to scrutinize our human relationships, we must be willing to scrutinize all aspects of those relationships. The subject of revolution is ourselves, is our lives.

Pornografie – en bdsm – zijn dan ook nog eens enorm racistisch. Race play – blijkbaar ook een van de “kinks” – is zelfs voor heel wat mensen die wel aan bdsm doen een brug te ver:

“I can’t do race play because I have people in my family who had to submit to that, where they had no choices. It’s too close to home for American black people.” (3)

Natuurlijk waren heel wat mensen er als de kippen bij om dat dan toch maar als een nieuwe vorm van feminisme te zien – feminisme 3.0, zeg maar. Niet alles wat mensen doen is echter feministisch. Niet alles wat feministes doen is feministisch. Het is wel degelijk nog mogelijk om een lijn te trekken. Als feminisme nog iets wil betekenen, moet het een – noodzakelijk vage – afbakening kennen, een richting, en een doel.

Besluit

Dit stuk is niet bedoeld om met vingers te wijzen of een norm op te leggen, maar wel om te pleiten voor het niet negeren van beeldvorming en analyses rond pornografie en seks. Pornografie is niet hetzelfde als seks, en pornocultuur geen seksuele bevrijding. We hebben alles te winnen bij een duidelijkere analyse van de invloed van pornografie op beeldvorming rond seksualiteit en op onze levens.

Dat iets ons opwindt is nog geen garantie dat het ook feministisch is. Het is perfect mogelijk dat onze gevoelens ook beïnvloedt worden door massamedia, ook wat seksualiteit betreft. Daarom is het juist zo gevaarlijk.

PS Ik neem aan dat het lingeriemerk La fille d’O ook hiernaar genoemd is, passend eigenlijk (“la fille d’O has empowered a lot of other women around the world”). Dure lingerie profiteert sterk van dat neptaboe neprebels sfeertje. Mijn nieuwe beha is subtiel doorzichtig, ben ik nu eindelijk ook terug cool?

PPS Het is enorm indrukwekkend dat grote filosoof Etienne Vermeersch er nu eens werkelijk in slaagt het op elk vlak volkomen mis te hebben. Dat kan je niet zomaar, daar moet je talent voor hebben en keihard voor studeren. Eender welk onderwerp: vluchtelingen, het dragen van hoofddoeken, vrouwen, het verhaal van O… eender wat, hij heeft altijd een ongelofelijk foute, wereldvreemde én onethische mening. De staatsethicus noem ik hem wel eens. Maar goed, ik dwaal af. O ja, hij is fan natuurlijk.

Zie ook

Voetnoten

(1) De lesbische tv-serie The L-Word is nu niet echt een voorbeeld van feminisme, wel interessant is dat in het eerste seizoen er een geweldige seksscène is die juist niet zo netjes verloopt: de twee vrouwen knoeien keihard met elkaar uitkleden, gooien thee om op het bed, stoten zich tegen de muren, pakken elkaar onhandig beet…

(2) Filmbespreking

(3) Bitch Magazine