Hieronder volgt een uitleg over hoe om te gaan met overlevers. Suggesties en kritiek zijn altijd welkom. Niemand is perfect, we kunnen allemaal leren van elkaar. Een trigger warning geldt, zoals voor alles in de reeks van feminisme en geweld.

Kort samengevat

  • Respecteer de manier waarop overlevers / slachtoffers over zichzelf en hun ervaringen spreken;
  • Geloof overlevers;
  • Overlevers zijn mensen en zijn meer waard dan jouw comfort;
  • Geen uitsluiting van overlevers, door de problemen ergens te willen situeren “ver weg, niet in onze buurt, niet bij ons soort mensen”;
  • Overlevers zijn mensen, geen stereotypen, geen hokjes;
  • Waardeer het als iemand je in vertrouwen neemt;
  • Vragen die wel nuttig zijn: hoe kan ik helpen, wat heb je nodig, hoe kunnen we een bepaalde omgeving veilig maken;
  • Besef dat ook jouw gedrag mensen kan triggeren en trauma’s doen herbeleven;
  • Biedt hulp aan indien nodig/mogelijk maar dring je niet op.

Overlever? Slachtoffer?

De woordkeuze maakt op zich niet zoveel uit, respecteer mensen in hun keuze. Sommige mensen gebruiken het woord overlever om aan te duiden dat ze niet enkel slachtoffer zijn maar ook hun leven opnieuw proberen in te richten, terug te vechten, op welke manier dan ook. Andere mensen argumenteren dat het woord slachtoffer belangrijk blijft omdat mensen die geweld hebben meegemaakt per definitie slachtoffer zijn, hoe je daar ook mee omgaat, en dat het belangrijk is geen slachtoffers aan te vallen als ze “niet goed genoeg” omgaan hiermee (“ben jij wel een overlever?”).

Respecteer mensen in hun keuze, dat is het belangrijkste. Het laatste wat je wil doen als iemand je in vertrouwen neemt om een verhaal te vertellen is een discussie over terminologie beginnen. Ik gebruik beide woorden in deze tekst door elkaar, met een lichte voorkeur voor het woord overlever.

Geloof overlevers

Eén van de meest beschadigende en meest antifeministische dingen die je in je hele leven kan doen is de ervaringen van overlevers ontkennen. Veel mensen doen dit uit een – verkeerde – reflex waar ik later nog op terugkom. Mensen komen niet zomaar naar buiten met hun verhalen, ze hebben wat ze vertellen ervaren en vaak heeft het zware littekens achtergelaten en beïnvloedt het hun hele verdere leven. Niet iedereen reageert en verwerkt echter op dezelfde manier, er is geen “voorgeschreven” pad om te volgen.

Wij zijn allemaal opgevoed in een seksistische wereld, uitleg over geweld en hoe daarmee om te gaan ontbreekt in onze opvoeding en we hebben allemaal veel clichés geabsorbeerd via media en omgeving. Die stereotypen zijn verkeerd, ze zijn een deel van de reden waarom overlevers niet geloofd worden. Als je nog gelooft in de “grote gemene verkrachter in de bosjes” wordt het tijd om je wereldbeeld grondig aan te passen.

Het is ook gemakkelijker om overlevers niet te geloven, dan hoef je je wereldbeeld niet aan te passen of vervelende moeilijke gedachten te denken / dingen te doen.

Overlevers zijn mensen en zijn meer waard dan jouw comfort.

Dit is eigenlijk het punt waarop het het vaakst mis lijkt te gaan. Van zodra mensen hier voorbij geraken zijn er nog veel fouten, maar dan zijn ze tenminste op de goede weg. Overlevers halen heel veel sterkte uit simpelweg geloofd worden. Je ervaring ontkent zien daarentegen is onvoorstelbaar vernietigend. Doe dat niemand aan. Op de “ja maar al die valse beschuldigingen” drogredenering kom ik later nog terug.

Andere overlevers / slachtoffers en sommige goede mensen zijn vaak de enige die het begrijpen, regelmatig zie je ook mensen die al jarenlang als feministe actief zijn maar toch nog wat tips kunnen gebruiken, laat staan buiten feministische kringen.

Geen wij versus zij

Zoals de hier recent geplaatste getuigenis Mijn grijze zonebeschrijft, gebeurt het regelmatig dat mensen aanneem dat “zoiets” niet voorkomt “bij ons” – in hun vriendenkring, op hun werk, in hun sportclub, bij familie… Maar dat is wel zo. Als er tien mensen in je omgeving zijn, is het zeer waarschijnlijk dat sommige van hen allerlei moeilijke zaken hebben meegemaakt.

Ik heb verschillende dergelijke ervaringen gehad, veel van mijn vrienden en medefeministes ook, het komt voor in ieders kennissenkring. Het willen uitsluiten van slachtoffers in een andere sociale kring schept een onveilige omgeving en duwt automatisch overlevers in een verdomhoekje: ze bestaan we ergens, maar niet hier, in onze nette buurt. Niet doen dus. Geen uitsluiting van overlevers!

Respect

Overlevers zijn mensen. Mensen die iets heel zwaars hebben meegemaakt, maar in de eerste plaats zijn we mensen. Behandel ons dus met respect en menselijkheid.

Mensen die je van hun ervaringen vertellen nemen een risico en geven zichzelf bloot. Maak daar geen misbruik van, als je dat wel doet ben je zelf niet beter dan een dader van geweld. Het is een enorm compliment als mensen je in vertrouwen nemen. Je kan er vanuit gaan dat mensen die dergelijke verhalen vertellen vaak ook onzeker zijn over je reactie. Een neutraal antwoord kan als een afwijzing worden geïnterpreteerd, en het is moeilijk om mensen hiermee te vertrouwen, let dus op je taal en je lichaamstaal.

Vertel die verhalen niet door tenzij met toestemming van de overlever. Niet zomaar derden bij betrekken (“hey, hier is x, een vriend(in) van me die ook zoiets heeft meegemaakt / wil helpen…”).

Overlevers zijn mensen, behandel ons dus ook niet paternalistisch: “wij beschermen je wel, arm onschuldig meiske…” “als er nog eens zoiets gebeurt bel je mij maar, ik regel dat wel (rolt spieren)”, “ga niet meer alleen buiten zonder beschermer” of zoiets.

Veiligheid

Een veilige omgeving is enorm belangrijk voor overlevers om te kunnen herstellen. Nogmaals, iedereen gaat er op een andere manier mee om maar een veilige omgeving is belangrijk. Hierover kan je wel vragen stellen: hoe kan ik helpen, wat heb je nodig, hoe kunnen we een bepaalde omgeving veilig maken.

Een omgeving veilig maken is niet iets wat je zomaar eventjes kan doen. Het veronderstelt dat je dit serieus neemt en ervoor kiest om hier bewust mee bezig te zijn gedurende lange tijd. Een omgeving veilig(er) maken is een proces.

Triggers

Triggers zijn woorden, beelden, handelingen, indrukken die een slachtoffer terug doen denken aan wat er gebeurd is en/of de pijn die daarna volgde. Triggers brengen mensen terug naar een traumatische gebeurtenis. Het kan zijn dat mensen helemaal opgeslokt worden door die herinneringen en de rest van de dag of veel langer niet meer ok zijn. Triggers zijn deels te vermijden, het is dan ook daar dat teksten die bijvoorbeeld over geweld gaan, voorafgegaan worden door een “trigger warning”.

Het kan extreem traumatisch zijn voor slachtoffers om hun verhaal verschillende keren opnieuw te moeten vertellen bijvoorbeeld in de context van een politie-ondervraging. Dat is revictimisatie, zoals een kennis die psychiater is het uitdrukte.

Triggers zijn niet altijd te vermijden, niet iedereen wil dat ook. Sommige overlevers vertellen hun verhalen ook om andere mensen wakker te schudden, om duidelijk te maken dat er een acuut probleem is.

Niet doen

  • In het wilde weg aan mensen beginnen vragen of ze iets meegemaakt hebben, of ze daar eens wat over willen vertellen, details vragen…
  • Respectloos grapjes beginnen maken over seksueel geweld. Voor sommige van ons is het geen grap meer.
  • Uit “goede bedoelingen” proberen het slachtoffer en de dader, of twee mensen die elkaar geweld hebben aangedaan, zonder hun medeweten bij elkaar te brengen voor een gesprek / bemiddeling / whatever.

Wel doen

  • Rustig handelen, niet panikeren
  • Vragen wat de ander nodig heeft / wat je kan doen, maar dring je niet op
  • Soms kan de naam van iemand zeggen of een kop thee brengen al voldoende zijn
  • Laat mensen hun emoties uitdrukken. Huilen is niet iets dat “gestopt” moet worden, het is een heel normale en vaak gezonde reactie

Beheers je eigen uitgedrukte emoties

Het is niet acceptabel om kwaad te worden op overlevers omdat ze volgens jou geen perfect traject volgen. “Wordt nu eens beter!” of “Waarom doe je toch zo?” of “Waarom maak je het jezelf zo moeilijk!” roepen is het soort nepbezorgdheid dat overlevers kunnen missen als kiespijn. Bij sommige kunnen heftige uitlatingen opnieuw een trigger zijn en angstaanvallen of depressies uitlokken/in de hand werken. Dergelijke uitbarstingen zijn walgelijk en pijnlijk en ontmenselijkend en zijn zelf al een vorm van geweld, kortom laat het achterwege. Als het allemaal teveel is – en dat zal vaak voorkomen – zorg natuurlijk ook voor jezelf: tijd voor jezelf, tijd voor ontspanning, tijd voor je eigen leven. Er is niemand die op haarzijn eentje de wereld kan redden, dat is ook niet de bedoeling. Maar nooit overlevers zo aanvallen, nooit.

Overlevers moeten ruimte krijgen om alles een beetje te verwerken en dat kan heel lang duren. Er is niemand die een tijdsperiode kan of mag opleggen, het is niet aan anderen om te beslissen hoe lang iets duurt. Een therapeute vertelde recent dat omgaan met trauma’s steeds harder wordt aangepakt ook in de handleiding voor psychiaters (de problematische DSM). Een toegelaten rouwproces wordt steeds korter, als het “te lang” duurt wordt het tijd voor medicatie. Er is geen plaats meer voor menselijkheid in een dolgedraaid neoliberaal systeem.

Besluit

Dit is zeker geen perfect of allesomvattend artikel. Alle suggesties zijn welkom, we zullen als mensen en als beweging nog veel denkwerk, discussie en actie hierrond moeten hebben voor een betere manier van omgaan en proberen voorkomen van geweld.

Iedereen die je tegenkomt kan een overlever zijn, iemand die een slachtoffer is geweest van geweld of iemand die het nog steeds is. Het gebeurt wél in je omgeving. Als je er niet voor openstaat kan het zijn dat er mensen naast je, je beste vrienden, partners, familie, vreselijke dingen meemaken maar je hoort of ziet het niet. Sta ervoor open, besef dat het veel voorkomt en niet alleen “in andere milieus”. Om het met het “Feministische hulk” karakter op Twitter te zeggen:

Als bondgenoot en feminist: zorg voor jezelf, maar sluit je ogen niet voor de werkelijkheid.

Wordt vervolgd…

Zie ook andere teksten en getuigenissen over geweld.