Onderzoek naar seksisme in de media en het maken van alternatieve feministische media is voor mij cruciaal voor de feministische beweging. Vandaar deze driedelige reeks over mediakritiek en media-activisme. In dit eerste deel ga ik in op het seksisme in de media-inhoud. Seksisme in mediaorganisaties en -redacties komt in het tweede deel aan bod en in het derde deel – dit is het leukste deel vind ik – schrijf ik wat we kunnen doen om dit seksisme een halt toe te roepen.

Welke kritiek op media?

Media, het is een machtig middel om invloed uit te oefenen. De officiële pers en de reclame-industrie bepalen voor een groot stuk ons wereldbeeld en de publieke opinie. Van diezelfde pers wordt verondersteld dat ze neutraal en objectief de “feiten” weergeven, maar zijn ze echt wel zo ongebonden en ongekleurd? Wat op tv wordt gezegd en wat in de krant staat, wordt door velen als de waarheid gezien, maar is het niet slechts een subjectieve visie en door context bepaalde mening? Journalistes en mediamakersters [1] worden als belangeloze expertes en betrouwbare bronnen gezien, maar wie spreekt/schrijft er eigenlijk en worden alle stemmen gehoord? Wie en wat komt aan bod en wie en wat wordt geweerd of genegeerd? Zijn de media een spiegel en/of een motor van de constructie van normen en waarden van een maatschappij?

Activistes uit allerlei sociale bewegingen hebben kritiek hebben op de mainstream media en wijzen op haar verrechtsing, commerciële belangen en eenzijdigheid (soms zelfs verdoezeling en misinterpretatie van de feiten) [2]. Ook op vlak van gender zijn de standpunten die we tegenkomen in de pers en reclame conservatief en patriarchaal. Daarom zijn ook feministes bezig met mediakritiek.

Feministische mediakritiek behandelt drie aspecten:

  • de boodschap: vrouwen als “onderwerp” in de media (Bijvoorbeeld: het vrouwbeeld, genderrollen, omgang met thema’s die vrouwen aanbelangen, vrouwen als spreekster/bron)
  • de zender: vrouwen als maaksters van media (Bijvoorbeeld: Zijn vrouwen evenwichtig vertegenwoordigd in creatieve en invloedrijke redactionele en beslissingmakende posities? Is er een roldoorbrekende of rolbevestigende taakverdeling? Wat met het glazen plafond in de mediabedrijven? Heerst er een machocultuur op de werkvloer?)
  • de ontvanger: vrouwen als publiek (Bijvoorbeeld: Naar wie wordt media gericht, de “male gaze”, typische “vrouwenfilms”. Hoe ervaren vrouwen seksistische media, welke effecten hebben deze op vrouwen en welke impact op de m/v gelijkheid?)

In de acties en campagnes van vrouwenorganisaties komen vooral de eerste twee aspecten naar voren. Bijvoorbeeld tijdens de Wereldvrouwenconferentie in 1995 in Peking waren er twee doelstellingen: “De participatie van vrouwen in en hun toegang tot meningsuiting en besluitvorming in en via de media en nieuwe communicatiekanalen verruimen” en “Een evenwichtige, niet stereotiepe afschildering van vrouwen in de media bevorderen”. Ik zal straks verder ingaan op het seksisme in de boodschap van mainstream media. De onevenwichtige participatie van vrouwen aan media komt in deel twee van deze reeks aan bod.

Waarom zijn media en mediakritiek zo belangrijk? Media dragen bij tot vorming, tot het creëren van een publieke opinie, tot het maken/veranderen/in stand houden/documenteren van een wereldbeeld. Het is onze toegang tot veel informatie (= macht). Het kan stimuleren tot nadenken of ons ons door herhaling bepaalde denkbeelden klakkeloos doen aanvaarden (bijvoorbeeld bij reclame). Het in handen hebben van media betekent dus een zekere macht en controle – kijk maar naar Berlusconi of Fox News en zo goed als iedere dictator die de macht grijpt. Niet iedereen heeft in onze maatschappij (evenveel) toegang tot het maken van media. Zoals het nu werkt, is het geen democratisch proces. Ook met de inhoud van media zijn er duidelijke problemen, niet alleen maar ook op vlak van gender. Daarom is het nodig om met een kritisch oog naar media te kijken en daarom proberen feministes en media-activistes de media te veranderen, de problemen aan te kaarten of hun eigen media te maken als tegenreactie of alternatief.

Seksistische beelden en boodschappen

Ik ga nu kort ingaan op de verschillende manieren waarop de boodschappen en beelden van reclame en media seksistisch kunnen zijn. Dit lijstje is verre van volledig, maar het schept een beeld van hoe complex en alomtegenwoordig het seksisme in de media-inhoud is.

  • Stereotiepe rolmodellen, gedrag en rolverdeling: mannen als chirurg, vrouwen als verpleegster, mannen die de krant lezen, vrouwen die strijken, mannen praten over wetenschap en politiek en vrouwen over kinderverzorging en uiterlijk. Zelfs de realiteit is evenwichtiger/feministischer dan wat je in de meeste kinderboeken, reclames, TV-programma’s, soaps en andere media vindt! Triestig…
  • Weinig diversiteit: enkel jonge magere witte middenklasse gezonde heterovrouwen die voldoen aan het westers schoonheidsideaal. Ik wil ook wel eens andere vrouwbeelden zien! (En nee, L-word is niet goed genoeg!!)
  • Schoonheidsnormen: Dit hoef ik vast niet meer uit te leggen. De schoonheidsnormen in reclame, films, tijdschriften, etc zijn belachelijk, onbereikbaar en nutteloos en worden nog belachelijker en extremer gemaakt door bijwerking met photoshop. Waar zijn de echte vrouwen? Zijn rimpels en lichaamshaar bij vrouwen zo gevaarlijk? En waarom zouden wij moeten willen lijken op de vrouwen uit parfumreclames?
  • Fragmentatie: In plaats van vrouwenlichamen in hun geheel te tonen of het gezicht van vrouwen te tonen als ze spreken, wordt er ingezoomd op bepaalde delen van vrouwenlichamen (niet hun gezicht/hoofd, maar wel – je raar het al – borsten, boezem, billen, buik, benen). Vrouwenlichamen worden dus afgekapt, enkel bepaalde delen worden getoond. Dit komt vooral veel voor in videoclips maar ook in andere media.
  • Film/beeldtechnieken: Bijvoorbeeld het camerastandpunt: wanneer mannen van onderuit gefilmd worden in het kikvorsperspectief (zo komen ze dominant over of stralen ze autoriteit uit) en vrouwen van bovenaf in het vogelperspectief (onderdanig). Ook mannen op de voorgrond afgebeeld, vrouwen op het achterplan geeft een volgorde van belangrijkheid. Verder kunnen mannen groter afgebeeld worden dan vrouwen om hun autoriteit te bevestigen.
  • Houdingen: vrouwen worden vaker liggend getoond, hun eigen lichaam aanrakend, hun hoofd schuin houdend, etc
  • Objectificatie: vrouwen worden als (seks/decoratie)object getoond en gebruikt.
  • Pornoficatie: pornobeelden/boodschappen die door de mainstream media worden overgenomen en dus ook “mainstream” worden.
  • De male gaze: De blik waarmee gekeken wordt in mainstream media, is mannelijk. Er wordt vanuit een mannelijk perspectief geschreven en gesproken, vanuit de belangen en wensen van mannen, maar dit perspectief en deze blik worden als “genderneutraal” en “objectief” beschouwd. Ook aan vrouwen wordt geleerd om zo te kijken naar andere vrouw(beeld)en, en zelfs naar zichzelf.
  • Genderblindheid: thema’s worden belicht vanuit een zogezegd universeel standpunt, maar eigenlijk is dit een dominant westers, wit, hoogopgeleid, hetero, mannelijk standpunt. Er wordt geen rekening gehouden met de impact op of de belangen van vrouwen en andere gemarginaliseerde groepen. Daarnaast is er ook veel te weinig aandacht voor thema’s die specifiek vrouwen aanbelangen, en voor de vrouwelijke/genderfocus in andere thema’s.
  • Wie komt aan het woord: mannen. Meestal toch, tenzij het over baby’s of mode gaat. Expertes, woordvoersters en spreekbuizen zijn meestal mannen, zowel in reclames, TV-reportages als alternatieve media. (Meer hierover in deel 2 van Reclaim The Media! Zie ook dit leuke filmpje van No Pretence)

Enkele dingen waarop mediamakersters kunnen letten zijn:

  • het aantal vrouwen dat in beeld komt (kwantiteit)
  • hoe vrouwen in beeld komen (hoe lang, in welke rol en omgeving, als deskundige of decoratie)
  • roldoorbreking en rolomkering
  • geen geïdealiseerde supervrouwen
  • vrouwen niet als lustobjecten of decoratie
  • geen schoonheidsidealen
  • geweld op vrouwen niet banaliseren
  • vrouwen niet gelijkschakelen met “natuur”
  • spotten met clichébeelden en symbolen kan soms aanzetten tot nadenken (maar mag niet als excuus gebruikt worden om seksistische media te vergoelijken – “het is maar om te lachen”)
  • diversiteit (dé vrouw bestaat niet)
  • de Bechdel Film Test: komen er in een film minstens 2 vrouwen voor, die met elkaar praten over iets anders dan mannen? Da’s al 1 stapje in de goede richting…

Vervolg: [binnenkort]

Deel 2: Wie spreekt?
Deel 3: Feministisch media-activisme

Noten

[1] Ik probeer in deze tekst zo veel mogelijk gebruik te maken van genderneutrale woorden (bijvoorbeeld onderzoekerster), maar soms gebruik ik ook vrouwelijke vormen (bijvoorbeeld journalistes) als genderneutraal. Als het specifiek over vrouwen gaat, kan je dit afleiden uit de tekst. Als het over enkel mannen gaat, probeer ik er “mannelijke” bij te vermelden. Dit kan even wennen zijn, maar het is ook nodig om ons seksistisch taalgebruik in vraag te stellen en af te leren. (Voer voor een volgende blogtekst…)

[2] Vergelijk bijvoorbeeld twee artikels uit verschillende kranten of tijdschriften over hetzelfde onderwerp. Zoek naar de verschillen, en zoek naar de verklaringen voor die verschillen. Wat wordt er niet verteld? Waar gaat alle aandacht naartoe? Het komt zelfs voor dat er complete onwaarheden worden verteld, bewust of onbewust, bijvoorbeeld typisch in verslagen over acties en campagnes van radicaal linkse groepen.

Bibliografie

zie deel 3 van Reclaim The Media

Advertenties