FEMINISME EN ACTIVISME

40 jaar na de eerste Dolle Mina actie in België (1970), 38 jaar na de eerste Nationale Vrouwendag (1972), 36 jaar na de opening van de eerste vrouwenhuizen (1974), 33 jaar na het ontstaan van de fem-socbeweging (1977), 13 jaar na de oprichting van FAM (1997), 2 jaar na de oprichting van FEL (2008) en 2 jaar na de start van deze blog (2008)… [1] Er is heel wat georganiseerd en actie gevoerd door feministes in de afgelopen 50 jaar. Maar nu is het tijd om vooruit te kijken. Waar staan we op dit moment? Hoe gaan we verder? En wat hebben we daarvoor nodig?

In mijn boekenkast ligt een handvol activistenhandleidingen, meestal uit anarchistische hoek. Kan de feministische beweging daar iets mee? Of focussen we beter op lobbywerk en gelijke kanseninstituten? Willen we een radicale omslag of kleine veranderingen in de marge? Willen we een autonome beweging door een brede basis gedragen of enkele professionele specialistes (politicae, universitaire onderzoeksters) die voor ons het werk gaan doen? Tegenwoordig lijkt de feministische “beweging” vooral te bestaan uit ontoegankelijk genderstudiesonderzoek en ongevaarlijk gelijke kansenbeleid. Ik ben voor het uitbouwen van een radicale beweging waarin iedereen kan deelnemen en voor collectieve actie om een vloedgolf te veroorzaken die onze samenleving grondig verandert. Het feministisch activisme uit de jaren ’60, ’70 en ’80 is voor mij een inspiratiebron aangezien vrouwen toen zelf aan de slag gingen om de wereld feministischer te maken. Ik wil leren uit de ervaringen van voorgaande generaties feministes om te weten welke strategieën werken en om de fouten uit het verleden te vermijden. Gedaan met de kleine golfjes die gevolgd worden door backlashes, tijd voor een overstroming!

STRATEGIE EN REVOLUTIE

Tijdens de Nationale Vrouwendag van dit jaar (11 november 2010) zal er gediscussieerd worden over de staat van de huidige vrouwenbeweging en over strategieën. Hoe bereiken we meer mensen? Hoe bereiken we ons doel? Hoe werken we samen en met wie? Wat is de rol van mannen? Het leek me een goede gelegenheid om zelf eens na te denken over strategieën, actiemethoden en organisatiestructuren. Geïnspireerd door het aanbod aan ideeën en alternatieven uit radicale activistenhandleidingen en gesprekken met andere feministes heb ik mij gewaagd aan het samenstellen van een lijst van 10 praktische tips. Deze voorwaarden of benodigheden zijn volgens mij noodzakelijk als we willen dat de feministische beweging groeit en bloeit.

Deze tekst zal niet ingaan op thema’s of doelen, niet op inhoud en op “wat” we willen bereiken of veranderen, maar wel op actie- en organisatiemethoden, op strategie, op het “hoe”: een aanzet tot hoe-bouwen-we-onze-beweging-uit en hoe-bereiken-we-onze-doelen. Ik ga niet schrijven over wat er vandaag de dag fout is in deze wereld of over wat we willen voor morgen, maar over hoe we van de foute wereld van vandaag naar de ideale wereld van morgen kunnen evolueren. Met andere woorden: enkele basistips om een feministische beweging uit te bouwen, ideeën en werktuigen om ons te wapenen, om ons voor te bereiden voor de strijd en onze idealen werkelijkheid te laten worden.

Onderstaande “dingen” zijn nuttig om op te letten als we een feministische actiegroep oprichten of willen bijdragen aan de opbouw van een autonome beweging. Waarschijnlijk klinkt veel ervan logisch en vanzelfsprekend voor sommigen en veel tips kunnen lokaal al gerealiseerd zijn. In de tweede feministische golf werden verschillende doe-het-zelfmethoden, democratische organisatiestructuren en alternatieven uitgewerkt en toegepast. Ook in anarchistische en veel andere andersglobalistische en radicaal linkse groepen komen ze aan bod. Veel van het werk en de kennis uit de tweede golf is helaas verdwenen (zoals de boekenwinkels en tijdschriften die toen opgericht zijn) of vergeten (zoals de analyses over seksisme en ervaringen met activisme). Het wordt daardoor nauwelijks nog erkend. Actiestrategieën uit anarchistische hoek worden eveneens weinig serieus genomen. Toch denk ik dat deze opsomming handig is voor de feministische beweging van vandaag – en bij uitbreiding andere sociale bewegingen – om na te kunnen gaan wat we al hebben, waar we mee bezig zijn en wat we nog nodig hebben. Er wordt immers nog te weinig aandacht geschonken aan (sommige van) deze 10 tips of ze worden niet altijd toegepast. De tips uit deze tekst nog echter maar een begin. Er is nog veel meer nodig om een feministische utopie te bereiken en discussies en denkwerk over feministische strategieën moeten verdergezet worden. Tijd dus om ons – opnieuw – te organiseren en samen te werken, als autonome feministische beweging. Op naar de revolutie!

10 DINGEN OM EEN BEWEGING OP TE BOUWEN, oftewel : Wat hebben we nodig voor een revolutie?

(1) collectief activisme en individuele verandering
(2) niet-hiërarchisch organiseren
(3) netwerken en ontmoeting
(4) middelen
(5) ruimte
(6) vorming
(7) media
(8) verzet en protest
(9) alternatieven
(10) plezier en rust

1. Collectief activisme en individuele verandering

Individuele verandering en collectief activisme zijn beide nodig. Door onszelf en onze omgeving te veranderen kunnen we een voorbeeld zijn en anderen inspireren. Geleefde ideeën zijn aanstekelijk zoals een vriendelijk virus. Het is belangrijk om jezelf te veranderen, maar het mag daar niet bij blijven. De revolutie begint daar pas. De rest van de wereld, de hele samenleving moet ook veranderd worden. Alleen jezelf en enkele individuele seksistische kennissen omtoveren tot feministes is niet genoeg. Seksisme is immers een structureel probleem en dit kunnen we niet helemaal alleen aanpakken.

Op je eentje kan je natuurlijk al heel wat doen qua activisme. Je kan mensen in omgeving bewust maken en feministische projecten en solo-acties uitvoeren. Maar met meer mensen kan je meer doen en dus meer bereiken. Bovendien komen acties die georganiseerd en gedragen worden door een grotere groep veel krachtiger over en zijn ze dus effectiever. Daarom moeten we samenwerken. Collectieve actie geeft ook moed en steun voor de activistes zelf: we kunnen van elkaar leren en elkaar ondersteunen, het is motiverender en plezanter om samen actie te voeren. Je bent dan niet alleen, je voelt je niet zo machteloos, het lijkt niet alsof je de enige feministe op de hele wereld bent.

Actiegroepen bestaan in verschillende vormen zoals affiniteitsgroepen of collectieven, tijdelijke werkgroepen, platformen of federaties. Dus: word actief lid van een feministische groep en organiseer je tegen het patriarchaat. Als er nog geen feministische actiegroep bestaat in je buurt, start er dan zelf een: verzamel al je feministische vriend-inn-en of verspreid zoekertjes.

2. Niet-hiërarchisch organiseren

Op een feministische manier organiseren staat voor mij gelijk aan op een egalitaire, antiautoritaire, basisdemocratische en niet-hiërarchische manier organiseren. De structuur van feministische groepen zou onze idealen moeten weerspiegelen. Onze idealen mogen niet uitgesteld worden tot na de revolutie. Als je je verzet tegen ongelijkheid dan is het logisch dat je ongelijke beslissingsmacht en hiërarchische structuren ook in jouw groep vermijdt. Dat wil niet zeggen dat er helemaal geen structuur mag bestaan in een feministische groep. Net wel, anders ontstaan er informele elites en onzichtbare machtsposities. [2] Zulke informele elites kunnen trouwens ook in formeel gestructureerde organisaties voorkomen. We moeten daarom zowel van de formele als de informele machtsverhoudingen bewust worden, kritisch zijn en er tegen vechten.

Er zijn erg veel technieken en rollen ontwikkeld die helpen om organisaties en vergaderingen op een niet-hiërarchische manier te laten werken: beslissen met formele consensus, tijdelijke duidelijk afgesproken taakverdelingen, rotatie van leiderschapsrollen zoals voorzitsters van vergaderingen, rondjes, tijdelijk opsplitsen in kleinere groepjes als de groep te groot wordt om te discussiëren, master suppression techniques workshops geven aan elkaar, zelfkritiek en zelfevaluatie, handgebaren om makkelijker en sneller te communiceren, praatstokken of kaarten om te voorkomen dat bepaalde mensen te vaak aan het woord zijn, agendapunten samen opschrijven voor de vergadering begint, om de beurt verslag schrijven, een time-keeper aanduiden, rustpauzes inlassen, etc.

3. Netwerken en ontmoeting

Er bestaan ontelbaar veel feministische groepen en projecten in de wereld, maar de meesten kennen elkaar niet of nauwelijks. Net zoals individuele activistes zich beter collectief organiseren, zijn meerdere collectieven samen sterker dan apart. Deze samenwerking moet ook op een niet-hiërarchische manier gebeuren en lokale collectieven behouden hun autonomie; grote top-down organisaties moeten vermeden worden aangezien ze ons revolutionaire idealen niet weerspiegelen. Netwerken kunnen dienen voor het delen van informatie en uitwisselen van ideeën, om samen projecten op te zetten en campagnes uit te werken en bieden ondersteuning, inspiratie en solidariteit. Sisterhood, met andere woorden!

Wanneer we elkaar in levende lijve ontmoeten, krijgen we een beter idee over hoe groot en krachtig onze beweging is. Dat kan op feministische bijeenkomsten en ontmoetingsplaatsen zoals feministische actiekampen, vrouwenstudiescongressen, internationale festivals zoals Ladyfest, feministische feestjes, vrouwencafés, lezingen, skill-sharing days, riot grrrl picknicks, debatten, boekenbeurzen, brainstorm weekends, activistenbijeenkomsten, radicale zomerscholen, vrouwenfilmfestivals, vrouwendagen, betogingen, etc. Er bestaan al veel van zulke evenementen waar je zielszusters en partners-in-action kan tegenkomen. Als er nog geen zijn in je buurt, kan je ze zelf organiseren. In ieder geval, vergeet je adressenboekje niet mee te nemen!

4. Middelen

We kunnen er niet onderuit: actiegroepen en organisaties hebben middelen nodig, financiële middelen, materiaal en een werkplaats of vergaderlokaal (zie verder). Om geld binnen te krijgen zijn subsidies een mogelijke – maar niet de enige – manier. Het gevaar bestaat dat je er afhankelijk van wordt en je standpunten en actiemethoden versoft omdat het volgende subsidiedossier anders mogelijk niet goedgekeurd zal worden. Maar langs de andere kant: waarom niet proberen om een aanvraag in te dienen? Ik heb er geen ethisch bezwaar tegen. De staat is natuurlijk een deel van het patriarchaat, maar beter dat het geld van de overheid gespendeerd wordt aan feministische projecten dan aan – ik zeg maar wat – de defensiekas! Sponsoring kan nog zo’n twijfelachtige manier van geld binnenhalen zijn, tenzij het over zeer feministische sponsors gaat of over initiatieven zoals Mama Cash.

Andere manieren om financiële middelen in te zamelen zijn bijvoorbeeld: benefietconcerten/fuiven, een benefiet-CD, deur-aan-deur wafelverkoop, een rommelmarktje, een kunstveiling, T-shirts en stickers drukken en verkopen, ledenbijdragen en donaties. Ook kan er op allerlei manieren geld uitgespaard worden: zoek bijvoorbeeld uit of je niemand kent die gratis kopies kan maken of misschien liggen er op je zolder wel nog verf en oude lakens om spandoeken mee te maken. Er zijn veel mogelijkheden!

5. Ruimte

Vrouwen hebben niet enkel een kamer voor zichzelf nodig die dient als creatieve werkplaats, zoals Virginia Woolf al schreef in het boek A Room of One’s Own, maar vrouwen en feministes hebben ook vrije ruimtes voor onszelf als groep en beweging nodig. Deze wereld bevat weinig plekjes waar vrouwen, queers, transpersonen en meisjes zich helemaal op hun gemak, thuis, vrij en veilig voelen. Daarom zijn er feministische ruimtes nodig, collective rooms of our own. Ruimtes waar we onszelf kunnen zijn, waar we kunnen ontspannen en elkaar ontmoeten, waar activiteiten kunnen doorgaan en plannen gesmeed kunnen worden,waar we kunnen praten, organiseren, onderwijzen en leren, samenwerken, steun bieden, steun vinden, elkaar inspireren en energie geven… Voorbeelden van zo’n plekken zijn vrouwenhuizen/centra, lesbocafés, feministische kraakpanden, boekenwinkels, archieven en bibliotheken. Die feministische archieven en bibliotheken helpen bovendien bij onze educatie en dragen bij tot feministische theorievorming en DIY geschiedschrijving. Het bestaan van feministische collectieve ruimtes heeft een enorme postieve invloed op de groei van de beweging. We kunnen niet zonder ontmoetingsplaatsen, werkplaatsen en “safe spaces”. Zodra er plaatsen zijn die bekend staan als feministisch en waar we regelmatig andere feministes kunnen tegenkomen, is het veel makkelijker om medeactivistes te vinden [3], samen acties en projecten te plannen en elkaar te motiveren.

6. Vorming

Vorming is cruciaal voor sociale/linkse bewegingen, ook voor het feminisme. Het kan ongelijkheden wegwerken op gebied van educatie en informatie en ook vaardigheden en kennis bijbrengen die ons niet aangeleerd worden op school. De overdracht van vaardigheden/kennis kan gebeuren via workshops, lezingen, groepsgesprekken, filmvertoningen en ook in leesgroepen en consciousness-raising groups.

Consciousness-raising groups – of praatgroepen zoals ze in het Nederlands taalgebied genoemd werden – speelden een grote rol in de tweede feministische golf. In deze feministische bewustmakingsgroepen vertelden vrouwen persoonlijke verhalen tegen elkaar en deelden ze ervaringen uit hun leven om bewust te worden van het feit dat hun persoonlijke problemen een politieke oorzaak hadden. Het waren niet slechts de problemen van één individuele vrouw, maar er zat een systeem achter, het patriarchaat. Vandaar de slogan: “het persoonlijke is politiek”. Zulke bewustmakingsgroepen zijn vandaag nog steeds relevant om mensen bewust te maken van het systeem van seksisme en de noodzaak van feminisme. Bovendien kan je er je woede, ergernis en verdriet kwijt over seksistische situaties. Door het delen van ervaringen voel je dat je niet de enige bent die zulke dingen meemaakt en hierdoor besef je dat het niet aan jou ligt. Een feministische leesgroep lijkt op een consciousness-raising group, maar vertrekt van een tekst of boek in plaats van eigen ervaringen. De gesprekken kunnen theoretisch, activistisch/strategisch of persoonlijk van aard zijn of – zoals meestal het geval is – een combinatie van deze drie. Nog een mogelijkheid is een spreekster, bijvoorbeeld een feministe van een vorige generatie of een andere regio, uitnodigen voor een sofagesprek, haar verhalen ontdekken en bijleren van haar ervaringen.

De groepsdiscussies in leesgroepen, bewustwordingsgroepen en sofagesprekken kunnen bijdragen aan onderzoek en theorie in verband met gender en emancipatie. Kennisproductie mag niet overgelaten worden aan zogenaamde “experten”, “professionelen” en “buitenstaanders”. Als ervaringsexperten en activistes die gezamelijk kennis opdoen, hebben we minstens evenveel expertise over feministische thema’s dan hen en zijn we in staat zelf te denken en te schrijven over feministische theorieën, geschiedenis en strategieën.

7. Media

Patriarchale propaganda wordt dagelijks op ons losgelaten in de vorm van reclame, films, TV-series, tijdschriften, kranten, etc. Door de herhaling van seksisme in de media wordt dit seksisme genormaliseerd; we kunnen er bijna niet meer aan ontsnappen en kritiek blijkt steeds moeilijker. Toch is het nodig. Het is dus tijd voor wat tegenpropaganda!

De mainstream media is nooit neutraal of objectief, al zullen ze dat zelf niet toegeven. De boodschappen die worden overgedragen – en andere boodschappen die worden verzwegen – worden bepaald door allerlei culturele normen, hegemonische opinies, economische belangen en/of politieke ideologieën. Er wordt een selectie gemaakt qua onderwerp (wat wel en niet verteld wordt en hoe er over gesproken of geschreven wordt) en qua spreker (wie komt aan het woord en wie wordt gehoord en wie niet). Over feminisme gaat het zelden in de reguliere media/propaganda, en dan nog vaak op een weinig positieve manier. Bovendien worden vrouwen, transpersonen en andere gemarginaliseerde groepen veel minder aan het woord gelaten dan witte westerse hoogopgeleide mannen uit hogere klassen.

Als feministes kunnen we hier op verschillende manieren tegen reageren. We kunnen de mainstream media van binnenuit veranderen en veroveren en we kunnen van buitenaf kritiek leveren op haar berichtgeving en werking, maar ik hecht vooral veel belang aan het maken van onze eigen media om onze feministische ideeën en kritieken te verspreiden. Hierbij is niet enkel de inhoud belangrijk, maar ook de vorm. Denk na over welk medium je wil gebruiken, op welke manier je je media gaat verspreiden (distributie) en voor wie je gaat schrijven (welk publiek). Richt je je bijvoorbeeld tot de beweging zelf of tot een breder publiek? Maak je gebruik van het internet of van papieren media zoals zines of van radio of film? In feministische media kan je je ervaringen en mening over het seksisme in de maatschappij delen, vertellen over hoe een feministische wereld er volgens jou uit kan zien en verslag uitbrengen over je acties en projecten. Je kan ook feministische gedichten schrijven, muurkranten, posters en street-art als een vorm van media beschouwen en met muziek en theater feministische ideeën overdragen. De mogelijkheden zijn eindeloos!

8. Verzet en protest

Om te werken aan een feministische samenleving is er zowel activisme nodig dat zich richt tegen de seksistische en andere foute aspecten van de maatschappij als activisme dat zich richt op iets nieuws opbouwen, het ontwikkelen van en experimenteren met alternatieven. Het één is een vorm van protest en verzet, het ander van creatie van een betere wereld in het hier en nu (maar daarover meer in het volgende deel).

Het is nodig om kritisch te zijn tegen wat fout loopt in de maatschappij waarin we leven. We verzetten ons hiertegen om het te kunnen veranderen. We wijzen op tekortkomingen en onrechtvaardigheden en we maken zichtbaar wat soms genormaliseerd en genaturaliseerd wordt, zoals genderrolpatronen die slechts menselijke constructies en culturele normen zijn. Het is belangrijk om mensen bewust te maken van geweld, discriminatie, onderdrukking… en te tonen dat het zo niet langer kan. Als we met een grote groep mensen opstaan, een kritische massa, als ons samen uitspreken met luide stem, als we actie blijven voeren, dan moet er naar ons geluisterd worden. Enkele voorbeelden van acties waarvan er gebruik kan gemaakt worden om ons verzet te uiten zijn: blokkades en bezettingen (zoals bijvoorbeeld “knit-ins” en “teach-ins”), straattheater, adbusting, lezersbrieven en persberichten, DIY media, Take Back The Night /Heksennacht optochten, boycot-acties, radical cheerleading, stakingen, etc.

9. Alternatieven

Als we tegen iets zijn of ergens kritiek op geven, dan an het ook nuttig zijn om oplossingen aan te bieden of om voor te stellen wat we in de plaats willen. Voorbeelden van feministische groepen die niet langer bleven wachten op “de revolutie”, “de massa” of de goedkeuring van machthebbers, zijn Jane en Women On Waves (die zelf abortussen uitvoerden in plaatsen en tijden waar dit illegaal was) [4] en Our Bodies Ourselves (collectief geschreven boek dat vrouwen aanmoedigde om zelf naar hun lichaam te kijken en gezondheidszorg demystificieerde). Ook kunnen feministes cursussen over bijvoorbeeld vrouwengeschiedenis of kunstenaressen geven wanneer dit niet aan bod komt in de reguliere scholen en worden er vrouwenhuizen en vluchthuizen opgericht en alternatieve vrouwenmagazines geschreven.

De alternatieven die we ontwikkelen brengen onze idealen in de praktijk en dienen als voorbeeld voor anderen. Door te tonen dat het anders kan, zal de feministische beweging groeien. In een veilige omgeving zoals een feministische gemeenschap kunnen activistes experimenteren met alternatieven. Hier en nu wordt er dan een betere samenleving opgebouwd, met vallen en opstaan, ook al is het voorlopig misschien op een kleine schaal. Zo ontstaat er een vrije zone en een tegencultuur – die kan inspirerend en empowerend werken. Toch moet er opgepast worden dat we niet in een getto of exclusieve subcultuur wegkruipen of dat activisme een lifestyle wordt, want dan wordt er niet meer gewerkt aan globale structurele verandering. We moeten dus steeds zelfkritisch zijn en alternatieven met protest combineren.

10. Plezier en rust

Voor mij is feministisch activisme (zoals straatacties, Ladyfests of leesgroepen) heel plezant. Het is niet saai of vermoeiend, maar spannend, ontspannend en empowering. Actie en plezier kunnen hand in hand gaan. Bovendien leidt activisme tot hechte vriendschappen en kameraadschappelijke banden. De feministische beweging biedt mij een veilige ruimte waar ik me thuis voel en mezelf kan zijn. Het geeft me ook superveel energie en inspiratie. Ik amuseer me door ’s nachts op pad te gaan met stiften en stickers in mijn jaszakken, door succesvol allerlei projecten, acties en groepen (mee) op te starten, door andere zielsverwanten te ontmoeten, door te brainstormen en plannen te smeden met vriend-inn-en, door te lachen om elkaars antiseksistische grappen, door ervaringen te delen en bewust te worden, door te ontdekken dat dat meisje op de 1-mei-betoging ook een radicale feministe is, door een feministisch zine af te werken en er positieve/constructieve feedback op te krijgen van lezeressen (lokaal en wereldwijd), door feministische festivals te organiseren of te bezoeken… Ik ben bovendien dol op creatief activisme: spandoeken maken, grappige stickers ontwerpen, strips tekenen, handwerk-graffiti-acties doen, T-shirts met feministische slogans beschilderen, radicale cheers roepen, optredens van feministisch theater bekijken, in een feministische rockgroep spelen… Probeer het ook eens!

Maar soms kan activisme je ook moe en uitgeput maken. De weg naar revolutie kan lang en hard zijn door tegenslagen of aanhoudende negatieve commentaren. Soms heb je even een pauze nodig van het harde actievoeren, een te drukke agenda en het constant opboksen tegen het patriarchaat. Soms voel je je eenzaam, machteloos, uitgeblust… Dan moet je er misschien even tussenuit, heb je nood aan een pauze en rust. Die vrijheid om je terug te trekken zolang het nodig is, moet er zijn en de beweging moet er ondersteuning voor bieden. Activisme mag geen zelfopoffering zijn. Vrije ruimtes kunnen zulke rustplaatsen aanbieden en feministische activistes hebben als taak om collectief voor elkaar te zorgen en te waken dat we niet ontmoedigd geraken. Een feestje, een feministisch filmavondje of gewoon een knuffel kan soms al veel helpen!

OUTRO

Het lijkt me een goed plan om een lijst/databank met voorbeelden van de “10 dingen” in de praktijk in België (en eventueel daarbuiten) te maken. Tips en ook commentaar op deze tekst is welkom!

Deze tekst was eerst bedoeld om uit te geven als #2 van het zine Coma To Action (#1 ging over eco-activisme), maar zal nu (in een lichtjes aangepaste Engelse vertaling) verschijnen in Same Heartbeats #4.

Tot op de barricaden, zusters!

CHECKLIST

□ individuele bewustwording en verandering
□ feministische actiegroepen
□ niet-hiërarchische organisatiestructuren
□ basisdemocratische beslissingsmethoden
□ netwerken en samenwerken
□ bijeenkomsten en ontmoetingen
□ (financiële) middelen
□ vrije ruimtes
□ bewustwording in groep: consciousness-raising groups, leesgroepen en sofagesprekken
□ vorming organiseren en kennis/vaardigheden delen
□ feministische media
□ verzet en protestacties
□ alternatieven
□ zelfkritiek en –evaluatie
□ uitrusten
□ plezier maken
□ databank van feministische initiatieven
□ patriarchaat omverwerpen!

VOETNOTEN

[1] Zie tijdslijn van de tweede feministische golf op de website van RoSa: http://www.rosadoc.be/joomla/index.php/het_geheugen/het_geheugen_in_de_tijd/tijdslijn_tweede_golf.html

[2] Zie Jo Freeman’s tekst “The Tyranny of the Structurelessness” in Dark Star (ed.) (2002). Quiet Rumours: an Anarcha-feminist Reader. Edinburgh, San Francisco: AK Press/Dark Star, 2002.

[3] Zie ook het boek Finding The Movement: Sexuality, Contested Space, and Feminist Activism geschreven door Anne Enke.

[4] Jane, ook bekend als the Abortion Counseling Service Of Women’s Liberation, is een groep die verbonden was met the Chicago Women’s Liberation Union. Meer info hierover staat in de tekst op deze blog over The Chicago Women’s Liberation Rock Band. Women On Waves is een organisatie opgericht in Nederland die abortussen uitvoert op een boot aan de kunsten voor landen waar abortus illegaal is. Meer info op hun website.

[5] Ik heb de Britse editie: Boston Women’s Health Book Collective, Phillips Angela & Rakusen, Jill. Our Bodies Ourselves: A Health Book by and for Women. Harmondsworth: Penguin Books, 1971, 1978.

BIBLIOGRAFIE

Boston Women’s Health Book Collective, Phillips Angela & Rakusen, Jill (1971, 1978). Our Bodies Ourselves: A Health Book by and for Women. Harmondsworth: Penguin Books.

Bourke, Alex & Worsey, Ronny (2001). Campaign Against Cruelty: an Activist’s Handbook. London: Scamp Media.

Bravo, Kyle (2006). Making Stuff & Doing Things: a Collection of DIY Guides to Doing just about Everything. Portland: Microcosm Publishing. www.microcosmpublishing.com

Brent, Bill & Biel, Joe (2008). Make A Zine! When words and graphics collide. Bloomington: Microcosm Publishing.

Byerly, Carolyn M. & Ross, Karen (2006,2008). Women & Media: a Critical Introduction. Malden, Oxford, Carlton: Blackwell Publishing.

Crimethinc (2005). Recipes For Disaster: an Anarchist Cookbook. Olympia: CrimethInc. Workers’ Collective. www.crimethinc.com/books/rfd.html

Dark Star (ed.) (2002). Quiet Rumours: an Anarcha-feminist Reader. Edinburgh, San Francisco: AK Press/Dark Star.

Echols, Alice (1989, 2003). Daring To Be Bad: Radical Feminism in America: 1967-1975. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Embrechts, Evie (2010). “Crisis in Feminism: Time To Refocus” in Scum Grrrls, 17.

Enke, Anne (2007). Finding The Movement: Sexuality, Contested Space, and Feminist Activism. Durham and London: Duke University Press.

Faulder, Carolyn, Jackson, Christine & Lewis, Mary (1976). The Women’s Directory. London: Virago.

Freeman, Jo (2002). “The Tyranny of Structurelessness.” Quiet Rumours: an Anarcha-feminist Reader. Ed. Dark Star. Edinburgh, San Francisco: AK Press/Dark Star. 54-61.

hooks, bell (2000). Feminist Theory from Margin to Center. Cambrigde: Sound End Press.

Kenis, Anneleen (2010). “Voorbij individuele gedragsverandering: een pleidooi voor herpolitisering van milieuactie”. De Wereld Morgen: http://www.dewereldmorgen.be/artikels/2010/04/07/voorbij-individuele-gedragsverandering-een-pleidooi-voor-een-herpolitisering-van

Levine, Cathy (2002). “The Tyranny of Tyranny.” Quiet Rumours: an Anarcha-feminist Reader. Ed. Dark Star. Edinburgh, San Francisco: AK Press/Dark Star. 63-66.

Loesje (2007). Handbook for Street Activism. Berlin: Loesje. www.loesje.org

Lupton, Ellen (ed) (2008). Indie Publishing: How to Design and Produce your own Book. New York: Princeton Architectural Press.

McQuiston, Liz (1997). Suffragettes To She-Devils: Women’s Liberation and Beyond. London: Phaidon Press Ltd.

Metz, Judith (1998). Het Gekraakte Ideaal: Seksisme en Omgangsvormen binnen Radicaal Links. Amsterdam: Ravijn.

Morgan, Robin (ed) (2003). Sisterhood Is Forever: the women’s anthology for a new millenium. New York, London, Toronto, Sydney, Singapore: Washington Square Press.

Morgan, Robin (ed) (1970). Sisterhood is Powerful: an anthology of writings from the women’s liberation movement. New York: Vintage Books.

Nijsten, Nina (2007). Hier en nu: hedendaags anarcha-feminisme en niet-hiërarchisch organiseren. Hasselt: Echo. Online op: http://rgcollectief.110mb.com/HierenNuanarchafeministzine.pdf

Piepmeier, Alison (2009). Girl Zines: Making Media, Doing Feminism. New York & London: New York University Press.

Rachel Blau Duplessis en Ann Snitow (1998, 2007). The Feminist Memoir Project: Voices from Women’s Liberation. New Brunswick & New Jersey: Rutgers University Press.

Rosalyn Baxandall en Linda Gordon (2000). Dear Sisters: Dispatches from the Women’s Liberation Movement. New York: Basic Books.

SchNEWS (1999). SchNEWS Survival Handbook: Protest and survive. Brighton: SchNews. www.schnews.org.uk

Smith, Keri (2007). Guerilla Art Kit. New York: Princeton Architectural Press.

Spencer, Amy (2005, 2008). DIY: The Rise of Lo-fi Culture. London: Marion Boyars Publishers Ltd.

Tieneke en Rymke. De Tweede Golf Voorbij? Gesprekken met negentien Vrouwen over hun Aktieve Jaren in de Vrouwenbeweging. Utrecht: Atalanta, 1992.

The Trapese Collective (2007). Do It Yourself: A Handbook For Changing Our World. London: Ann Arbor: Pluto Press. hbfc.clearerchannel.org/

Van Mechelen, Renée (1996). De Meerderheid Een Minderheid: de Vrouwenbeweging in Vlaanderen: feiten, herinneringen en bedenkingen omtrent de tweede golf. Leuven: Uitgeverij Van Halewyck.

Van Mechelen, Renée (1979). Uit Eigen Beweging: Balans ven de Vrouwenbeweging in Vlaanderen 1970 – 1980. Leuven: Kritak.

Vrouwen Overleg Komitee (1997). 25 vrouwendagen in beelden en woorden. Brussel: VOK.

Woolf, Virginia (1996). Een Kamer Voor Jezelf. Amsterdam: De Bezig Bij.

LINKS

Activistenhandleidingen: www.schnews.org.uk (activistenhandleidingen)

Activistenhandleidingen (Lesbian Avengers): www.actupny.org/documents/Avengers.html

Activistenhandleidingen: www.ruckus.org/section.php?id=82

Activistenhandleidingen (Act Up): www.actupny.org/documents/CDdocuments/CDindex.html

Video activisme: www.antenna.nl/ocp/articles.html

Activistenhandleidingen: www.seac.org/resources/online

Activistenhandleidingen: www.eco-action.org/rr/index.html

Activistenhandleidingen, vorming: www.lowtechmagazine.be/2009/10/doe-het-zelf-instructies-handleidingen.html

Organiseren, media: www.seedsforchange.org.uk/free/resources

Vergaderen en organiseren (Master of Suppression Techniques): hem.bredband.net/b125645/Artemis/Techniques/index.htm

Media, acties: http://bunniesonstrike.cjb.net

Acties: www.menvafan.net/annat/cheer.html

Acties: www.radicalcrossstitch.com

Acties: www.craftivism.com

Acties: www.takebackthenight.org

Acties: www.heksennacht.nl

Acties, vorming, media: www.justseeds.org

Acties, media: www.visueelverzet.nl

Posters: users.edpnet.be/boemtjak/ikziejegraag/

Posters: www.loesje.nl

Posters: http://feministposterproject.wordpress.com (meer info op deze blog)

Adbusting/reclamesabotage: www.motherearth.org/reclamesabotage

Adbusting/reclamesabotage: www.antipub.be

Adbusting/reclamesabotage: www.worldshake.org/info/adbusting.php

Ruimtes: www.squat.net

Ruimtes: en.wikipedia.org/wiki/Permanent_Autonomous_Zone

Ruimtes, vorming: www.rosadoc.be (meer archieven op deze blog)

Ruimtes, vorming: www.amazone.be

Media, acties, ontmoeting en netwerken: www.grassrootsfeminism.net

Media (feministische zines) www.grrrlzines.net

Media (queer zines): www.qzap.org

Media: www.zinelibrary.info

Media: www.zinewiki.com

Acties, vorming, leesgroep: http://felfeminisme.wordpress.com (meer info op deze blog)

Vorming: www.finallyfeminism101.wordpress.com

Middelen: www.mamacash.org

Media, vorming: https://tweedesekse.wordpress.com

Ontmoeting, actie: www.vrouwendag.be (meer info op deze blog)

Acties, alternatieven: www.womenonwaves.org

Acties, alternatieven: http://www.incite-national.org/

Media: http://echoproject.110mb.com

Advertenties