Book cover "Darwin for ladies", by Griet Vandermassen“Een dwingende sociale waarschuwing die zijn vergelijking met 1984 van George Orwell kan doorstaan.”

“Een leerrijke fabel vanuit de schaduwen van een duistere wereld.”

“Je ziet zo een musical van haar werk voor je ogen, met de beste drag kings en queens als de mannetjes en vrouwtjes uit haar wereld.”


Niet één, maar twee boekbesprekingen verdient dit werk. Ik zal dit boek op twee manieren bespreken, ten eerste als een werk van romantische fictie, en ten tweede als een werk gezien vanuit de academische wetenschap.

Darwin voor Dames, geschreven door Griet Vandermassen – een nieuwkomer in het schrijverslandschap maar hopelijk een blijver – is een mooi uitgewerkt verhaal over, uiteindelijk, een wereld met dezelfde waarden en vragen, verdriet, pijn en hoop die we bij ons in de menselijke leefwereld aantreffen.

Waar het boek vooral in uitblinkt is de manier waarop het een volledig alternatieve wereld schetst, uitmuntend in zijn gedetailleerdheid en herkenbaarheid. Het is niet als door een spiegel kijken, het is als door een spiegel kijken die in een troebel moeras ligt, met allerlei gemuteerde wezens, waterplanten en fantastische vissen die een adembenemend schouwspel uitbeelden dat toch helemaal anders is dan de wereld die wij kennen. Het is alsof aliens de planeet Aarde geobserveerd hebben zonder ook maar iets te begrijpen van de onderliggende cultuur of  sociale processen, en dan hun eigen hilarische kijk op de werkelijkheid gepresenteerd hebben.

Griet Vandermassen gaat op uiterst originele manier te werk: in plaats van, zoals veel fantasy schrijvers, een wereld te bedenken met demonen en duivelse wezens, schept ze een wereld met wezens die uiterlijk gelijk zijn aan de mens, maar helaas niet zoals wij beschikken over vrije wil. In haar wereld zijn de wezens, die ze grappig-inventief ook mensen heeft genoemd, gebonden aan zeer sterk verinnerlijkte gedragscodes. Het is een beetje zoals de sterk geformaliseerde rituelen die je wel eens aantreft in de menselijke wereld (huwelijken, begrafenisplechtigheden, regendansen), maar deze in haar wereld zijn niet door sociale mores ingegeven maar door een – get this – innerlijke “evolutionaire” drang. Het zit in de genen, en dat is interessant.

Ze combineert in haar werk visies op mensen en op dieren, wat je ook ziet in de naamgeving: de mannelijke “mensen” in haar wereld zijn mannetjes, de vrouwelijke “mensen” vrouwtjes. Het is als een antropoloog die een diersoort beschrijft, en dit is een gezichtspunt dat ze door het hele boek aanhoudt, een erg originele manier van vertellen. Het is alsof je een wetenschappelijk boek van een andere planeet leest.

Sociale kritiek

Je kan haar werk lezen als een sociale kritiek op de huidige wereld, een wat-als visie die bekijkt hoe de wereld er aan toe zou zijn moesten mensen eerder instinctsterke wezens zijn, gedreven door hormonale driften naar een voorgeprogrammeerd genetisch-evolutionair vastgelegd doel met weinig mogelijkheden tot verandering of verzet tegen bepaalde impulsen. Het resultaat is zeer confronterend, wat voor mij een teken van goede fictie is. In een dergelijke visie is zoiets als het patriarchaat – het sociale systeem van seksisme – ook gewoon ingebakken in de genen. Het resultaat is een zielloze, pijnlijke werkelijkheid, een gevangenis waarvan de tralies nooit doorbroken kan worden. Het is een leerrijke fabel vanuit de schaduwen van een duistere wereld.

De basis van haar wereld

Het basisidee voor Vandermassens wereld is dat mensen eigenlijk niets kunnen leren of worden dat niet al voorbestemd is:

Opvoeding en cultuur kunnen niets creëren wat niet al in de kiem aanwezig was.

Wat interessant is, is dat je dit kan lezen zowel als een fijne terechtwijzing van typisch voorbijgestreefd “sociobiologisch” onderzoek en ook als een kritiek op de mens als gecreëerd door goden, geboetseerd naar hun evenbeeld, voorbestemd tot een leven binnenin goddelijke parameters, met een intern mensje (homunculus) dat alles regelt. Genen als goden. Mensen welhaast als robots. Briljant.

Het is echter subtieler dan dat, dit is geen zware pijnlijk duidelijke parodie, het zit hem in de kleine dingen. Ook hormonen, cultuur en socialisatie spelen een rol, namelijk in het al dan niet verder ontwikkelen van al die eigenschappen die al in de kiem aanwezig zijn. Het lijkt me een goede keuze van haar om die weg op te gaan, om cultuur helemaal te schrappen zou misschien tot een iets te saaie wereld hebben geleid, en da’s niet interessant om over te schrijven.

Zo, het bord is gezet, de stukken komen in beweging. Tot wat voor wereld leidt een dergelijke aanname nu?

Enkele voorbeelden

Mannen zijn zus, vrouwen zijn zo

Stel je de ergste voorbeelden van mannen en vrouwen voor die je kan vinden. Stel je nu voor dat dit de norm is, meer nog, dat iedereen exact die norm volgt. Mannen zijn er gewoon op uit om hun zaad (genen) te verspreiden, vrouwen proberen zo goed mogelijk de boot af te houden. Dating / verkrachting, het verliest betekenis: de seksuele dans resulteert in een mechanisch aanbieden van mannetjes, en vrouwtjes die zo goed mogelijk de boot afhouden tot een geschikt mannetje voorbijkomt. Het geschetste beeld is een gewéldige parodie op situaties die we allemaal wel kennen: sommige mensen – mannen zowel als vrouwen – lijken zo weggelopen uit dit boek, met mannen die domweg hun penis (hun genen, get it?) achternalopen en vrouwen die helemaal opgaan in een Butleriaanse performantie van clichématige vrouwelijkheid. Het resulterende heteroseksuele spel is zo letterlijk theatraal dat het bijna te queer voor woorden is. Je ziet zo een musical van haar werk voor je ogen, met de beste drag kings en queens als de mannetjes en vrouwtjes uit haar wereld.

Je kan dit als een beetje mannenhatend lezen, mannen komen er nogal dom uit tevoorschijn en ik geloof niet dat dit recht doet aan de bestaande variatie van mannen in onze wereld, maar het is natuurlijk fictie. Ik kies ervoor de schrijfster het voordeel van de twijfel te geven. Het is bovendien onvermijdelijk dat in de wereld waarin wij leven, waarin veel vrouwen veel te veel traumatische ervaringen hebben, die ervaringen ook een invloed hebben op hun schrijfgedrag, maar waarom zou dat niet kunnen?

Niettemin, we kénnen ook allemaal wel dergelijke voorbeelden van mannen die hun vrouw verlaten hebben net voor of na de bevalling, dus op die manier is het werk ook gewoon een beschrijving: we hebben het allemaal al eens meegemaakt, en complimenten zijn zeker op zijn plaats voor de herkenbaarheid ervan. In haar wereld zijn vrouwen ook net zo kieskeurig naar mannen toe omdat ze er voortdurend rekening mee houden dat mannen na de bevruchting weer spoorloos verdwijnen, op zoek naar een nieuw vrouwtje om mee te paren om zo hun genen te verspreiden. De parodie op de patriarchale machtsmechanismen, waardoor mannen het overgrote deel van de zorg kunnen uitbesteden aan de “lagere” klassen van vrouwen, is duidelijk.

Heteronormatief en genderpolair

Wat ik net iets minder vind aan het werk, maar langs de andere kant juist sterk beklijvend, is dat de wereld die ze schetst een zeer heteronormatieve en genderpolaire wereld is. Er zijn écht maar twee seksen en iedereen is heteroseksueel. Dit valt te begrijpen omdat de schrijfster duidelijk een confronterend sociaal drama wilde brengen: wat als de verkeerde aannames van sommige mensen écht zouden zijn?

Ze voert een aantal wetenschappers op die er echt in geloven dat er slechts twee seksen zijn én – en dit is meesterlijk – dat deze seksen tegenpolen van elkaar zijn (mannelijk tegenover vrouwelijk, dominant tegenover zorgend, ketchup tegenover mosterd). Ze schetst ook een gruwelijk beeld van mensen “in het verkeerde lichaam” (de link met transgender personen en transseksuele personen in deze wereld is duidelijk) die niet anders kunnen dan, ondanks hun verkeerde lichaam, de driften en voorgeprogrammeerde wensen volgen van het geslacht in hun hoofd. Zo schrijft ze over meisjes in een jongenslichaam die dan op jongens vallen  – het kan niet anders want iedereen is heteroseksueel – en graag huishoudelijk werk doen en kuisen. De metafoor brandt in je ziel: als alle clichés over transpersonen en “de twee geslachten” waar zouden zijn, in wat voor een wereld leven we dan?

Lesbiennes zijn dan ook werkelijk zoals vroegere wetenschappers hen afschilderen als “geïnverteerde mannen” met een foute seksualiteit. We lezen over enkele “zieke” mensen, jongens die gedwongen worden als meisjes te leven:

“Alle veertien van deze meisjes voelen zich seksueel aangetrokken tot vrouwen en ze vertonen allemaal onvrouwelijke interesses en gedrag (Bailey 2003).” (p 119)

De “expert” Bailey die ze opvoert, heeft grappig genoeg dezelfde naam als een bestaande zeer homofobe en transhatende nepwetenschapper in onze wereld. Toeval, of weer een bewijs van de rijke subtiliteit die Vandermassens werk kenmerkt? Ook hier weer: deze “meisjes” zijn jongens, dus vallen ze op vrouwen, en iedereen heeft dwangmatig vrouwelijk (zorgen, huishouden) dan wel mannelijk (competitief, dominant) gedrag. Zo ook over “berdaches” (een ietwat simplistische karikatuur van onze berdaches, van native american two spirits):

“Een jongen die op de leeftijd van vijf of zes een voorkeur voor huishoudelijk werk en omgang met vrouwen demonstreerde, werd door volwassenen geïnterpreteerd als een berdache, zodat hij op tienjarige leeftijd vrouwenkleren mocht dragen. Men bestempelde een kind dus niet tot berdache als het geen berdacheneigingen vertoonde” (p 121)

In feite, wat erg interessant is, zie je dat woorden als heteronormativiteit in die wereld geen betekenis meer hebben. Er is helemaal geen sociale norm die mensen aanmoedigt om netjes hetero te blijven, het is gewoon zo, en er is geen ontsnappen mogelijk, mensen zijn letterlijk uit heteroseksuele klei gevormd. Een pijnlijke confrontatie met hedendaagse vooroordelen.

Wat een klein minpunt is van deze aanpak is dat het werk wel eens verkeerd zou kunnen worden begrepen, namelijk als een soort reproductie van de heersende vooroordelen naar holebipersonen en transpersonen toe, wat die vooroordelen in stand zou houden. Het werk is echter duidelijk fictie, en een dwingende sociale waarschuwing die zijn vergelijking met 1984 van George Orwell kan doorstaan. Wat mij betreft kán het, omdat het gewoonweg goede fictie oplevert en dat moet ook een criterium zijn om rekening mee te houden.

Conservatieve romantiek

Een andere lezing van dit werk – sta me toe even lyrisch postmodern te worden – is een soort camp parodie op de conservatieve romantiek die je wel eens leest in allerlei schrijfsels over vroeger-toen-het-nog-beter-was, allerlei vlaamsnationalistische / racistische waanbeelden over een ongerepte natuur, een niet door migratie “aangetast” Europa en hardwerkende blanke Vlamingen die in het zweet des aanschijns hun brood verdienen, dergelijke fantasieën. Je kan dit boek ook op die manier lezen: een soort parodie op een hunkering naar een beter, rustiger leven, toen queer nog niet bestond en iedereen netjes op zijn plaats zat: mannen waren nog échte mannen en deden mannenwerk, vrouwen waren nog échte vrouwen en deden vrouwelijk verzorgend/ondersteunend werk.  Het leven wordt eenvoudig: iedereen is heteroseksueel en er zijn maar twee seksen die precies op elkaar afgestemd zijn. Het is ook op deze manier zeer grappige lectuur, wat mij betreft verplicht leesvoer op middelbare scholen, zodat zij ook dergelijke denkbeelden leren doorprikken.

Ethische / morele standpunten

Ik hou wel van boeken die me doen nadenken. Ook in verband met ethiek neemt ze een loopje met bestaande ideeën en gaat er lekker over:

Wat is er immers verkeerd aan om vrouwen het recht op onderwijs, seksuele zelfexpressie en persoonlijke autonomie te ontzeggen, als hun identiteit slechts een culturele constructie is en ze dus geen inherente behoeften hebben die genegeerd of geschonden kunnen worden? (p 151)

De redenering is omgekeerd aan degene die je wel eens hoort in feministische milieus vandaag: de wereld vandaag kan anders geconstrueerd worden, getranformeerd in een wereld gebaseerd op feministische en democratische principes, zonder oorlog, honger, uitbuiting, seksueel geweld en ga zo maar door. Ze maakt een subtiele parodie op dergelijke sociale standpunten. De redenering die ze schetst is perfect geldig in haar fantasiewereld: als mensen slechts bestaan uit van binnenuit aangegeven behoeften, hoeven we enkel ervoor te zorgen dat die behoeften niet  geschonden worden. Een ethiek ontwikkeld in een dergelijke wereld moet wel uitgaan van biologische impulsen en zal dan ook vaak de andere redeneringen niet gebaseerd op “inherente behoeftes” moeten aanvallen als onrealistisch en ze onderuit halen. Clever.

In die wereld waren er blijkbaar enkele misleide feministes die de macht hadden gegrepen en eind de jaren tachtig een derde golf hadden gestart – een parodie, nogmaals, op het ineenstorten van feminisme van de tweede golf, midden jaren tachtig onze wereld, in volle opkomst van de neoconservatieven, Reagan en Thatcher en de globalisering. Die feministen hadden blijkbaar een groots project van aanpassing van bestaande scholing, cultuur en media kunnen verwezenlijken, in tegenstelling tot onze wereld waarin zoiets nog nooit gelukt is. Maar, hilarisch, het haalt allemaal niets uit, want het zit toch ingebakken:

Hoe verklaar je de bevinding dat, ondanks de vele pogingen tot het tegendeel, meisjes en jongens van elke nieuwe generatie zich toch weer seksetypisch beginnen gedragen? (p 152)

Het doet me eigenlijk denken aan verschillende leuke scènes uit de Schijfwereld (Discworld) van Terry Pratchett: in die wereld geloven mensen niet alleen dat de wereld plat is, die is ook werkelijk plat, zodat schepen op zoek naar andere continenten over de horizon vallen en verdwijnen. En, meer naar analogie met de Darwin-voor-Dames-wereld, er bestaan goden op die wereld. Er zijn ook nog steeds atheïsten, maar die zijn zoals de feministen in Vandermassens epos: misleid, en achternagezeten en neergebliksemd door de goden (of gedwarsboomd door de genen😉 ). Zalig.

Enkele minpunten

Een zo groot project met een volledig alternatieve wereld bevat onvermijdelijk een aantal foutjes. Als fan van het boek geef ik er ook een paar weer, ze zijn slechts als opbouwende kritiek bedoeld.

Wat leuk is, is dat ze haar boek eerder vrouw-gecentreerd schrijft, en dat het vaak over feminisme gaat – zeker als je tussen de regels kunt lezen. De verschillende stromingen van feminisme zijn helaas nogal onwaarschijnlijk en onmogelijk: in een wereld waarin niets kan gecreëerd worden wat niet al in de kiem aanwezig is – toch haar basisstelling – stel je je de vraag wat het evolutionaire nut is van feminisme? Uiteindelijk, mannen verspreiden hun zaad / genen en vrouwen baren en zorgen, wat moet er verder nog aan toegevoegd worden? Niets, en daar zit het hem, feminisme heeft weinig nut in een dergelijke wereld. Je zou nog kunnen argumenteren dat er een feministische stroming zou bestaan die eventueel voorstander is van geweld op mannen. Gezien mannen in die wereld genetisch voorgeprogrammeerd zijn om agressief en dominant te zijn, kan je je voorstellen dat feministen het reële bestaande pad van sociale hervormingen verlaten – het kan toch niet werken – om over te gaan tot eliminatie van gewelddadige mannen, maar dat gebeurt niet – een gemiste kans om het boek wat sappiger te maken? Langs de andere kant, ook een dergelijk feminisme zou ingegeven moeten zijn door evolutionair nuttige waarden, wat ook weer niet zo realistisch lijkt in het kader van die wereld – misschien is de kans daarom niet aangegrepen. Misschien bedoelde ze op een andere manier een karikatuur te maken van feminisme, maar dat komt dan wat te simplistisch en toch onduidelijk over. Iets voor een vervolg misschien?

Besluit

Darwin voor Dames is een meesterwerk van romantische fictie. Stel je voor: een wereld waarin eigenlijk niet meer te ontsnappen valt aan de fenomenen die wij vandaag waarnemen – seksisme, racisme, economische uitbuiting – omdat die fenomenen ingebakken zitten in de mens. Voorwaar een nachtmerrie voor linkse of feministische wereldverbeteraars. En dan is het goed wakker worden: gelukkig kunnen we onze wereld wél veranderen. Uiteindelijk brengt dit boek een hoopgevende boodschap vanuit een nachtmerrie van onze werkelijkheid, waardoor als we wakker worden alles weer kan en er weer hoop is. Goede literatuur. Hopelijk snel de musical.