1 - Onzichtbaar maken

Ooit al iemands mening onderuit gehaald door ermee te lachen (en je achteraf schuldig gevoeld)? Of zelf uitgelachen geweest en je dom gevoeld? Ooit al vergeleken geweest met een dier (kip, domme geit, onnozel kalf, venijnige slang), ooit al ontdekt dat voor de vergadering eigenlijk alles al besloten was? Ooit te horen gekregen dat je een slechte moeder / werkster / vrouw was, gemerkt dat je kritiek kreeg wat je ook deed? Ooit je ongemakkelijk gevoeld in een groep zonder goed te weten waarom? Welkom in de wereld van de machtstechnieken.

Deze technieken zijn extreem schadelijk voor de goede werking van een groep, iedereen gebruikt ze en sommige mensen gebruiken ze zelfs doelbewust om anderen onderuit te halen en hun eigen grote gelijk te laten zegevieren. Het effect van deze technieken is het in stand houden van onderdrukking en minderheidsgroepen of sociaal minder sterke personen het zwijgen opleggen.

Het goede nieuws is dat dit aan te pakken valt – langzaam en met veel goeie wil van alle kanten. Nog goed nieuws is dat je ook anderen kan helpen voor hun mening op te komen. Slecht nieuws is dat deze gewoontes niet gemakkelijk af te leren zijn – van zodra je die machtstechnieken leert herkennen ga je wel herkennen dat je ze zelf regelmatig gebruikt – alvast een eerste stap naar verbetering…

Workshop master suppression techniques

2 - Belachelijk maken

Zelf heb ik voor het eerst een workshop over dit soort machtstechnieken gevolgd in Spanje in 2008, op een links jongerenkamp. De onderstaande tekst is dus met veel dank aan de Deense feministes die die workshop hebben gegeven en hun teksten beschikbaar hebben gesteld. De workshop is gebaseerd op onderzoek van Berit Ås, een Noorse feministe. De foto’s van de op het kamp gebruikte “papieren slides” zijn met dank aan Obscura.

De workshop draait rond het gebruik van macht in sociale interacties. Macht bestaat niet alleen officieel (titels zoals manager, directeur, etc) maar ook informeel in sociale structuren. Die macht is er altijd, het is dus nuttig om daarvan bewust te zijn. Als er pogingen zijn om die macht te misbruiken om anderen te onderdrukken, kunnen we die leren herkennen en daartegen reageren.

De onderdrukkingstechnieken die we gaan zien, worden op veel verschillende manieren gebruikt. Mannen gebruiken ze vaak op vrouwen, maar ook meer ervaren en/of oudere mensen op minder ervaren en/of jongere mensen, enzoverder (merk de analogie op met de lijnen van kruispuntdenken).

Het nut van deze technieken te leren herkennen is dus niet om een soort oorlog tegen mannen of ouderen of meer ervaren personen te ontketenen. Het nut is om ze te leren herkennen en tegengaan om zo te zorgen voor een meer democratische organisatie waar de bijdragen van iedereen kunnen gehoord en gewaardeerd worden.

Ook in linkse en/of feministische groepen is het zo dat we ons niet volledig kunnen loskoppelen van onze opvoeding in een seksistische en kapitalistische maatschappij. De machtstechnieken die we hieronder zien, worden meestal onbewust gebruikt, ook door linkse/feministische mensen die het eigenlijk wel goed bedoelen. Maar ook mensen die dit onbewust gebruiken moeten gewezen worden op het gebruik hiervan, zodat ze (we) kunnen bijleren en hun (ons) gedrag bijsturen.

Oorspronkelijke vijf onderdrukkingstechnieken

1 – Onzichtbaar maken

Als vrouwen niet gehoord of gezien worden, of met hun argumenten geen rekening wordt gehouden. Als iemand genegeerd wordt in vergaderingen. Als iemand in naam van een groep spreekt zonder daar eerst afspraken over te maken. Als iemand onderbroken wordt.  Het is vaak zo dat mannen vaker vrouwen onderbreken of negeren en langer spreken als ze het woord hebben.

Hierdoor wordt je identiteit weggenomen, het wordt je duidelijk gemaakt dat je niet belangrijk genoeg bent om gehoord te worden of dat je mening niet belangrijk of slim of cool of… genoeg is.  Niet alleen wordt er geen rekening gehouden met je argumenten maar je wordt ook wijsgemaakt dat je meningen geen waarde hebben en dat je de volgende keer niet de moeite moet doen om te spreken.

Hoe aanpakken? Vecht tegen het gevoel van onbelangrijkheid en spreek luider zodat mensen gedwongen worden om te luisteren. Blijf verder praten wanneer je onderbroken wordt. Als groep: probeer goede moderatietechnieken te hebben in vergaderingen. Probeer ook buiten vergaderingen zelf geen mensen te negeren als ze spreken en probeer dit probleem aan te kaarten als je ziet dat het gebeurt.

2 – Belachelijk maken

Als iemand uitgelachen wordt of niet au sérieux genomen. Als de reacties van vrouwen afgedaan worden als te emotioneel of humorloos of hysterisch of gek. Als vrouwen paternalistisch behandeld worden (“je doet dat goed!”). Of als je lacht met een spreekster die bijvoorbeeld een woord in een andere taal niet goed uitspreekt. Door dergelijke opmerkingen maak je de spreekster belachelijk en devalueer je haar argumenten. Heel veel van dergelijke opmerkingen worden wel over vrouwen gemaakt maar niet over mannen.

Vrouwen belachelijk maken doet hen minder belangrijk lijken of niet competent om beslissingen te nemen. Bijvoorbeeld als mensen zeggen dat we te emotioneel zijn – je wil niet iemand die té emotioneel is om belangrijke beslissingen te nemen. De mensen die deze techniek gebruiken hebben vaak de humor aan hun kant. Als je daartegen reageert, lijk je humorloos, saai of overgevoelig. Hierdoor blijf je vaak achter met een gevoel van schaamte.

Hoe aanpakken? Kom voor jezelf op en sta op je recht serieus genomen te worden. Vecht tegen de behoefte om door iedereen leuk gevonden te worden.

3 – Informatie achterhouden

3 - Informatie achterhouden

Als bijvoorbeeld mannen vooral met andere mannen gaan praten zonder vrouwen bij de discussie te betrekken. Hierdoor hebben vrouwen minder informatie of komen ze zaken pas later te weten, waardoor ze minder effectief kunnen deelnemen aan besluitvorming en discussie. Hierdoor gaan vrouwen zich genegeerd en geïsoleerd of dom voelen. Hierdoor blijft de cultuur van mannelijke dominantie intact. De werkelijke beslissingen worden bijvoorbeeld genomen op café of in de rookpauze, en daarna op de komende vergadering is plots alles al beslist.

Hoe aanpakken? Eis dat er een discussie plaatsvindt of meer informatie wordt gegeven. Maak duidelijk dat er een beslissing op voorhand is genomen. Als groep: organiseer jezelf als vrouwen – zelfgeorganiseerde vrouwengroepen kunnen ook gebruikt worden om info uit te wisselen en iedereen op de hoogte te houden. Deel informatie met de hele groep, niet enkele mensen ervan.

4 – Dubbele straf – het is nooit goed genoeg, wat je ook doet

Damned if you do, damned if you don’t

Bijvoorbeeld een activistische moeder zal vaak langs twee kanten aangevallen worden: als ze niet meegaat op café na de vergadering of een actie overslaat wordt ze bestempeld als slechte activiste, als ze wel meedoet wordt ze bestempeld als slechte moeder. Een ander voorbeeld is iemand die ofwel als “saai” wordt bestempeld als ze niet mee uit gaat ’s avonds laat, ofwel als lui / onoplettend wordt bestempeld als ze de volgende dag niet uitgeslapen is. Of een vrouw die ofwel als te stil wordt bestempeld als ze niet voldoende en luid genoeg spreekt, ofwel als te agressief en mannelijk als ze wel luid spreekt en op de tafel klopt.

Doordat we continu moeten proberen langs alle kanten aan allerlei verwachtingen te voldoen, raken we gestresseerd en gaan we slechter functioneren.

Hoe aanpakken? Wijs op de moeilijkheden die het bereiken van beide doelen met zich meebrengen of maak duidelijk dat er tegenstrijdige verwachtingen zijn. Probeer de schuld die je op jezelf legt te beperken en realiseer je dat je niet supervrouw bent.

5 – Schuld en schaamte

Heaping blame & putting to shame

Deze techniek is een combinatie van de dubbele straf en belachelijk maken. Dit gebeurt bijvoorbeeld als vrouwen verteld wordt dat ze niet goed genoeg presteren zelfs als ze zelf geen controle hebben over de redenen. Of wanneer hen verteld wordt dat ze zelf schuld dragen aan hun onderdrukking omdat ze niet voor zichzelf opkomen (“je moet gewoon…”).

Een voorbeeld is slachtoffers van seksueel misbruik, die zich vaak beschaamd voelen en zichzelf gedeeltelijk verantwoordelijk achten voor wat er gebeurd is. Vaak worden ze tegelijk uitgelachen / vreemd bekeken omdat ze “niet hard genoeg terugvochten” of verstijfden of watdanook, terzelfdertijd is het ook nog eens “hun schuld” doordat ze het uitlokten / een rokje droegen / dronken waren / alleen op straat liepen ’s nachts…

Het gebruik van deze machtstechnieken doet ons klein, onbetekenend, dom en onzeker voelen en daardoor vergroot het onze schuldgevoelens; bovendien zijn we hierdoor meer geneigd te accepteren dat we beschuldigd worden voor zaken die we niet kunnen controleren.

Twee extra technieken

Deze kunnen wel in de eerste vijf geplaatst worden, maar het is toch nuttig om ze een speciale vermelding te geven omdat ze zo vaak voorkomen.

6 – One of the guys – vrouwen tegen vrouwen

Wanneer vrouwen zich aanpassen aan de mannencultuur (“female chauvinist pigs”) en de mannelijke sociale structuren door zich als een van de mannen te gaan gedragen en mee te helpen aan het belachelijk maken van andere vrouwen en gebruiken van andere onderdrukkingstechnieken.

7 – Men can’t be disqualified

Als een man een fout maakt, wordt hem dat gemakkelijker vergeven en krijgt hij vlotjes een tweede kans – de schuld wordt bij een externe oorzaak gelegd. Als een vrouw een fout maakt wordt ze als ongeschikt voor de taak bevonden. Vrouwen moeten zich dus altijd extra hard bewijzen.

Noot

Het is belangrijk in te zien dat deze machtstechnieken vaak niet (volledig) bewust gebruikt worden – ze zijn vaak het resultaat van een jarenlange seksistische / geprivilegieerde opvoeding. Maar dat wil nog niet zeggen dat het acceptabel is deze technieken te gebruiken. En het is ook niet acceptabel om te zeggen dat t maar “een deel van iemands persoonlijkheid is” (“zo is hij nu eenmaal, hij bedoelt er niets slechts mee”). En ook als grap is dit niet aanvaardbaar, dat versterkt hun gebruik alleen maar – zoek dan maar iets anders dat wel echt grappig is.

De technieken tegengaan

Collectieve acties

  1. Leer de onderdrukkingstechnieken herkennen

  2. Protesteer wanneer een onderdrukkingstechniek wordt gebruikt

  3. Stop zelf met het gebruiken van onderdrukkingstechnieken

  4. Heb aandacht voor anderen – zeker voor vrouwen die nieuw zijn in de groep

  5. Tijdslimieten voor sprekers of verdeling van sprekers per gender

Persoonlijke acties (vooral) voor vrouwen

  1. Niet jezelf verontschuldigen als er geen reden is

  2. Het is niet jouw taak om conflicten op te ruimen en iedereen gelukkig te houden – vecht tegen deze aangeleerde behoefte

  3. Stel kleine doelen voor jezelf

Als collectief zou je je als doel moeten stellen het collectief als geheel zo goed mogelijk te doen functioneren – door niemand uit te sluiten of belachelijk te maken, iedereen een kans te geven hun mening te uiten, je zo te proberen organiseren dat machtstechnieken aangekaart kunnen worden…

Het organiseren van een machtstechnieken-workshop is belangrijk, het is best dat dit regelmatig – halfjaarlijks bijvoorbeeld – georganiseerd wordt zodat de technieken aanwezig blijven in ieders geheugen en er een betere sfeer wordt gecreëerd zodat het ook gemakkelijker is om dergelijke problemen aan te pakken.

Als individu kan je kleine doelen voor jezelf stellen. Je kan bijvoorbeeld met jezelf afspreken: ik zal geen spreeksters meer uitlachen als ze een woord verkeerd uitspreken, of ik zal minstens twee keer het woord nemen op de komende vergadering, of als nog eens iemand me dom kalf noemt dan gooi ik ze in de rivier stel ik mijn grenzen en leg ik uit dat dat niet acceptabel is. Je kan je ook uitspreken in een groep tegen uitspraken die anderen doen: probeer ze uit te leggen waarom het niet acceptabel is om vrouwen belachelijk te maken, uit te sluiten, te reduceren tot dieren of objecten, etcetera.

Meer lezen

De klassieke tweedegolf-tekst The tyranny of structurelessness van Jo Freeman kaart de problemen van zogenaamd leiderloze en structuurloze organisaties aan en geeft een heleboel praktische tips voor meer democratisch te werken vanuit het principe dat je democratie ook moet organiseren en verborgen machtsstructuren moet proberen blootleggen.

Je vindt de master supression techniques ook nog eens terug op een handige website (Engelstalig) waar de Zweedse feministische groep Kvinnofronten er nog vijf heeft toegevoegd aan de oorspronkelijke vijf.

Advertenties